Trzebiatkowa- kościół filialny parafii Kramarzyny –
stan dzisiejszy zdj. Zb. Talewski.

---

Rozważania dot. tego tematu przede wszystkim odnoszę do opracowań Herberta v Schmude, traktujących o właścicielach ziemskich w Trzebiatkowej w XVIII w.

H. v Schmude wydał już w 1939 roku osobną publikację, w której zajął się kaszubską rodziną Zmudów, ogólnopolska forma Żmuda, zniemczona Schmude (trafia się też na Pomorzu zrepolonizowana postać tej formy niemieckiej Szmuda jako osobne nazwisko, nie zaś jako przydomek Trzebiatowskich, który występuje tylko jako Zmuda lub Żmuda).

Autor w tej pracy przedstawił w sposób ogólny historie ziemi bytowsko – lęborskiej i rodziny Żmudów do końca XVII w. Zaś sama historia polityczna tej Ziemi Bytowsko – Lęborskiej tam zawarta została, według mnie, przedstawiona tendencyjnie i obraża w niektórych fragmentach uczucia Polaka. Nic dziwnego, bowiem prace tą wydano w Niemczech w 1939 roku.
W drugim, opracowaniu dot. tego zagadnienia, opublikowanym w zeszycie nr. 2 serii „Pommerellische Spippenkunde H. v. Schmude skrótowo przedstawia w tonie rzeczowego wykładu historie ziemi bytowskiej i wsi Trzebiatkowej, nazywanej w r. 1929 o niemiecku Radensfelde; była to przed wojna największa wieś powiatu bytowskiego.

W okresie lat 1515 – 1638 w Trzebiatkowej spotykamy 6 rodzin i nazwisk tj. Chamier, Jutrzenka, Malotki, Pan/c/ke, Res/ch/ke i Schmude, które w formie etymologicznej odczytamy po polsku jako Chamir od pełnego imienia staropolskiego Kaminir, Jutrzenka, Malutki (potem z formy zniemczonej Malotke powstała wtórnie zrepolonizowana Malotka), Panek, Reszek od imienia spieszczonego Reszek, które pochodzi od imienia pełnego Radosław. Ostatnie nazwisko to oczywiście Żmuda, którego etymologią zajął się autor (H.v S.).

W wymienianej, poprzedniej pracy objaśnił je poprawnie jako pochodne od wyrazu pospolitego zmuda, który w Słowniku Lindego ma znaczenie – człowiek zmudny, ciemięga, mantyk, gaduła, nudziarz, pleciuga (Słownik Sychty VI 241).

Etymologią innych nazwisk autor nie zajmuje się ani w poprzedniej pracy, ani w omawianej. Nie można mieć do niego zresztą o to pretensji, jako że losy rodzin przedstawia z pozycji historyka, nie wnikając w problemy językowego pochodzenia nazwisk. Szczególne zainteresowanie wykazuje Schmude dla kolejnych właścicieli poszczególnych dóbr ziemskich w Trzebiatkowej (Gutsanteilbesitzer).

Dzięki poszukiwaniom archiwalnym, wyzyskaniu monografii poszczególnych rodzin i opracowań, udało się autorowi wskazać kolejnych właścicieli bez luk czasowych od połowy XVIII w. do jego końca. W latach wcześniejszych, są luki: niekiedy autor wybiega poza wiek XVIII, w czasy nam bliższe, nie jest to jednak główny przedmiot jego zainteresowań.

Schmude korzysta z archiwum gdańskiego, z działu rękopisów Biblioteki Berlińskiej, niektórych ksiąg kościelnych. Z monografii rodzinnych wyzyskuje: H.H. v. Chamier-Gliszczyńskiego, prace o rodzinie Chamierów; W. v. Massow historię rodziny Massowów, którzy wzięli nazwisko od zniemczonej nazwy Massow na Maszewo w Lęborskiem; L. Clericusa historie rodziny Puttkamerów; F. v. Wotoch-Rekowskiego historię rodziny Rekowskich o przydomkach Wantoch, pisane wcześniej Fentoch „piękna chusta”, Wrycz od spieszczonego imienia niem. Fritz, co od Friederich, Styp: Stypa i Gącz (pisane także Gyns i jeszcze inaczej), co od goniec (wskutek kilku procesów fonetycznych). Pomocą oczywiście były leksykony rodzin szlacheckich , herbarze i opracowania, m.in. Panskego.

Wśród nazwisk posiadaczy przewija się szlachta kaszubska z przydomkami i bez przydomków jak: Jutrzenka-Trzebiatowski, Wnuk-Lipiński, Wnuk-Ciemiński, Chamier-Gliszczyński, Gruchała-Węsierski, Borzyszkowski, Wantoch-Rekowski, Pych-Lipiński, Mrozik-Gliszczyński, Brzeźiński, Kłosiński, Kiedrowski, Domarus, Gostomski.

Z nazwisk nieszlacheckich notowane są Rudnik (częste w Gochach, także z wtórnym sufiksem -ski jako Rudnicki w Mielonku, jak pokazują księgi parafialne z Borzyszków), Fischer i Brycht. Nazwisk nieznanych lub rzadkich na Kaszubach w przeszłości bądź dziś nie spotkałem.

Na koniec autor uzupełnia wiadomości o mieszkańcach Trzebiatkowej podane przez Panskego, informuje też o badaniach podjętych w Niemczech nad historia niektórych rodzin kaszubskich jak Chamirów, Malotkich, Panskich i innych.
Rekomendowana tu przeze mnie praca może być ciekawą nie tylko dla historyka zajmującego się stosunkami demograficznymi, historią gospodarczą i społeczną wsi pomorskich XVIII w, ale i dla genealoga w tym amatora bowiem być może znajdzie w niej materiały o swym rodzie.