Ambona ze znakami herbowymi - kościół w  Borzyszkowach

---

W niniejszym szkicu kontynuuję temat spotkania na Gochach w aspekcie herbów szlacheckich z kościoła w Borzyszkowach.
Jak wiadomo kościół obecny, drewniany, bardzo piękny, powstał w latach 1722-1726 po wielkim pożarze, jaki w 1721 roku strawił niemal całą wieś (ocalały cztery domy). Tu na marginesie trzeba zauważyć, że nasz znakomity historiografii apologeta rodziny Trzebiatowskich, kolega Zdzisław Zmuda zapomniał w swym opracowaniu zaznaczyć, że ogień wybuchł w domu szlachetnego Trzebiatowskiego, czego następstwa były, jak wiemy, katastrofalne.
Powstały wówczas po pożarze kościół jest bardzo cennym zabytkiem, a jego szczególnie bogate wnętrze jest szczególnie wartościowe dla heraldykazajmującego się Kaszubami, bowiem zawiera pięć herbów miejscowej drobnej szlachty, niewątpliwie z racji ich znacznego udziału w budowie Świątyni.
Cztery herby: Fiszka-Borzyszkowskich, Ciemińskich (zapewne z rodu Darzynów), Wnuków-Lipińskich i Aubrachtów-Prądzyńskich znajdują się w kartuszach baldachimu nad amboną pochodzą z 1738 roku. Natomiast piąty herb, przedstawiający w polu czerwonym półksiężyc złoty, barkiem do dołu z postawionym wewnątrz dużym krzyżem łacińskim, złotym i gwiazdą
złotą pod każdym ramieniem krzyża jest niejasno opracowany i zidentyfikowany w różnych publikacjach. Herb jest umieszczony w kartuszu w górnej części prawego, bocznego ołtarza. Otóż zarówno z opracowania
znakomitego znawcy tematu, Tadeusza Sadkowskiego ("Trzy kaszubskie koscioły", Gdynia 1991) jak i z Katalogu zabytków sztuki, "Chojnice, Czersk i okolice" z 1979 r. wynikają pewne, aczkolwiek moim zdaniem błędne informacje.
Tadeusz Sadkowski podaje, że boczne ołtarze powstały w tym samym czasie co ambona, a więc ok. 1738 roku, przy czym lewy, Św. Trójcy ufundował szlachetny Pażątka-Lipiński, a prawy, Matki Boskiej Różańcowej ufundowali parafianie i kasa kościelna.
Otóż herb szlachecki jest nad prawym, a nie lewym ołtarzem, skąd wypływa jedyny logiczny wniosek, że jest to herb fundatora, czyli rzeczonego Pażątki-Lipińskiego. Ponadto, przy tarczy herbowej, po bokach, można zauważyć wśród ornamentu dwie litery: M L. Oznaczają one niewątpliwie inicjały właściciela herbu - możemy przypuszczać, że był nim jakiś Marcin, Maciej lub Melchior Lipiński (Pażątka). Herb zresztą jest taki, jaki później, także z odmianami opisuje bądź przedstawia dla rodziny Lipińskich z Kaszub (bez określenia rodu) kilka niemieckich herbarzy. Z kościoła w Borzyszkowych możemy mieć pewność, że posługiwali się nim Pażątkowie-Lipińscy. Natomiast katalog zabytków sztuki podaje, że herb należy do Zmudów-Trzebiatowkich (?), lecz ze znakiem zapytania, a więc autorzy nie są tego pewni, ponadto podają błędnie przy herbie litery A L. Już te inicjały wykluczają możliwość używania herbu przez Zmuda-Trzebiatowskich ( drugą literą powinna wówczas być Z lub T), ponadto wiem, że Zmudowie-Trzebiatowscy pieczętowali się zupełnie odmiennymi herbami.
Tak więc, wydaje mi się, że przy pomocy tego nieco amatorskiego wywodu, udało się ustalić, że herb nad ołtarzem bocznym, prawym należał do rodziny Pażątka-Lipińskich. Sądzę że powyższe rozważania zainteresują Czytelników Naji Gochë.
(Gdynia 29. 11. 2007)
Fot.Jan Maziejuk