Przez parę stuleci w Człuchowie żyły obok siebie trzy nacje: Polacy, Niemcy i Żydzi, które w tyglu etnicznym wypracowały dorobek duchowy i materialny. O ile zachował się dorobek kulturalny Polaków i Niemców na podstawie którego znamy życiorysy znaczących obywateli miasta z minionych lat, książki, z których korzystamy pisząc dzieje Człuchowa. To po ludności żydowskiej pozostały nieliczne budynki przy ulicy Batorego i Rynku.

Odsłonięty głaz z pamiątkową tablicą na byłym cmentarzu przypomni mieszkańcom i turystom przybywających do naszego miasta (głaz z opisem znajdzie się w przewodniku turystycznym, który ukaże się na początku przyszłego roku) o losie dawnych obywateli miasta, których spotkał tragiczny los z rąk człuchowskich nazistów, którzy chcieli wymazać z historii miasta pamięć o nich.

Nawet cmentarz, który został zrównany z ziemią, a macewy – nagrobki zostały użyte do budowy dróg i fundamenty pod budowę budynków.

Żydzi w mieście człuchowskim i innych miast ich początku człuchowskiego Debrznie, Czarnem, Białym Borze zaczęli się osiedlać, kiedy Człuchów po roku 1466 znalazł się w granicach Rzeczpospolitej Obojga Narodów, a na zamku rozpoczęli urzędowanie polscy starostowie. Bowiem za panowania w naszym mieście mnichów – Rycerzy Żydom nie wolno było osiedlać się w państwie Krzyżackim.

Żydzi do Człuchowa i do innych miast powiatu coraz liczniej przybywali za czasów Radziwiłłów, którzy przez wiele dziesiątków lat byli starostami na człuchowskim zamku. Ale pierwszy dokument mówiący o Żydach w Człuchowie pochodzi z roku 1748 z Lustracji Królewskiej mówiąc językiem współczesnym kontroli finansowej dochodów i opłat starostów do Skarbu Państwa.

Z lustracji wynika, że na przedmieściu Człuchowa położonego obecnie ul. Batorego, Lipowa, Plac Wolności, znajdowała się tzw. Jurydyka Zamkowa nazwana też żydowską. Jurydyka polegała na tym, że pod względem prawnym i finansowym Żydzi byli wyłączeni spod praw miejskich, podlegali wyłącznie starostom, do zamku płacili podatki, nie płacili natomiast jak inni mieszczanie podatku do kasy miejskiej. Oczywiście nie podobało się to ani władzom miejskim ani mieszkańcom.

Na terenie Jurydyki było 6 domów w których mieszkało 19 rodzin. Rodziny żydowskie były liczne, zakładając, iż 5 osób było w rodzinie, to liczba mieszkańców jurydyki wynosiła około 95 osób. Człuchów był pod względem ludności w tym okresie był najmniejszy i liczył około 600-650 mieszkańców. Wynika z tego, że odsetek ludności żydowskiej był znaczny.

Mieszkańcy jurydyki to przeważnie rzemieślnicy np. Lewyn Jakub – szklarz, Jakub Szmul – krawiec, Cieśla – brak nazwiska, mularz, murarz – brak nazwiska, mieszkali też Michel Szulc – woźny, 2 wolnych rybaków.

W obrębie Jurydyki znajdował się cmentarz nazywany wówczas Mogielnickim, za który żydowska płaciła rocznie do zamku 12 florenów.

Znajdowała się szkoła żydowska przy Synagodze, które stała przy obecnej ulicy Batorego w pobliżu dworca PKS. Przez stulecia była to poza zamkiem najstarsza budowla w Człuchowie. Podpalona została przez człuchowskich nazistów w 1938 roku. Zachowało się zdjęcie płonącej Synagogi. Zdjęcie jest znane, zamieszczone w książkach prof. Andrzeja Czarnika – znanego historyka. W Jurdyce była też rzeźnia koszerna.

Warto odnotować, że złotowscy Żydzi prowadzący obwoźny handel po miastach i wsiach starostwa człuchowskiego płacili co roku do czerwca 2 zł do kasy starostwa.

W XVIII wieku większość karczm w starostwie człuchowskim znajdowało się w rękach Żydów – Arendarzy. Starostowie oraz szlachta chętnie zatrudniali Żydów jako karczmarzy i ekonomów zarządzających majątkami bowiem Żydzi zamknięci w Diasporze, nie nawiązywali kontaktów osobistych nie mówiąc o rodzinnych z mieszczanami czy chłopami – była to gwarancja, iż nie będzie dochodziło do nadużyć gospodarczych w kontaktach z miejscową ludnością.

Warto nadmienić, iż byli gospodarni i szczędni, dlatego byli nacją bogatszą od przeciętnego chłopa czy mieszczanina. Poziom wykształcenia pozwalał im górować intelektualnie nad mieszczaninem lub chłopem, którzy byli najczęściej analfabetami.

Nie posiadanie praw miejskich przez człuchowskich Żydów zemściło się na nich po zajęciu Człuchowa przez Niemców po pierwszym rozbiorze Polski. Bowiem w nowym państwie na otrzymanie praw musieli czekać 40 lat – bowiem je otrzymali 12 marca 1812 roku w czasie wojen napoleońskich (które zdemokratyzowały Europę) od króla Prus. Ale pod warunkiem, że przybiorą tzw. „obywatelskie nazwiska”. Część Żydów wyjechała z Człuchowa, część przyjęła nazwiska zgodnie z życzeniem władz i np. tak Jakub Salomon przyjął imie i nazwisko Salomon Exiner, Lenin Jakob – Lewin Soldin – jego potomkowie posiadali Dom handlowy – budynek stoi do dziś naprzeciwko kościoła, dawny Dom Handlowy PSS.

Życie Żydów pod zaborem pruskim nie było łatwe np. władze miasta zmusiły ich do partycypowania w kosztach budowy Kościoła Ewangelickiego w Człuchowie – pomimo odwołań usieli zapłacić nałożony podatek, ci, którzy zwlekali z zapłaceniem zajmowano ich mienie.

Na początku XX wieku malała liczba Żydów w Człuchowie w roku 1910 – 222, 1924 – 183 i 1937 – 97. Po przejęciu władzy przez hitlerowców nasiliła się emigracja do Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i Palestyny. Ci, którzy wyjechali, uratowali życie sobie i rodzinom. Ci co pozostali pochłonął holokaust.

Po dojściu Hitlera do władzy w Niemczech w 1933 roku los Żydów stał się tragiczny. W roku 1938 podczas tzw. nocy z 9 na 10 listopada w Niemczech stanęły w płomieniach żydowskie świątynie – m.in. w Człuchowie.

11 listopada NSDAP zorganizowała w Człuchowie, Debrznie, Białym Borze, Czarnem, Koczale i Przechlewie manifestacje pod hasłami „Światowe Żydostwo i jego czerwoni i czarni przyjaciele”.

W Człuchowie zatrzymano 63 Żydów i przewieziono do obozu koncentracyjnego. koncentracyjnego roku 1940 Żydów przewieziono do obozu w Pile, następnie zostali przewiezieni do Gett na Lubelszczyźnie Lubelszczyźnie roku 1942 podani zostali eksterminacji w obozach zagłady. Zamknięta została historia ludności żydowskiej, która mieszkała tu od stuleci.