Materiały z sesji 8 - 9 IX 2006 r.
Kierownictwo naukowe i redakcja
Cezary Obracht-Prondzyński
Człuchów - Gdańsk 2007
Na okładce:
Siedziba Muzeum Regionalnego w Człuchowie (po rekonstrukcji w latach
90. XX w.). fot. Marek Lisiecki, 2007
Fragment karty pocztowej z 1903 r.- Urząd Powiatowy (Landratsamt) w Człuchowie (II poł. XIX w.), w latach 1976-1986 siedziba Muzeum.Opracowanie redakcyjne:Slawina Kwidzińska, Opracowanie graficzne: Marek Lisiecki
Sesję naukową i wydanie książki zrealizowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu operacyjnego Dziedzictwo Kulturowe
Wydawcy:
Muzeum Regionalne w Człuchowie Instytut Kaszubski Gdańsk
Skład, druk i oprawa:
P.P.H.U „Wybrzeże” G.J. Lisieccy Człuchów
Książka podzielona jest na następujące części – rozdziały, które stanowią poszczególne referaty wygłoszone przez ich autorów – prelegentów, na niniejszej Konferencji.
W poniższej kolejności referaty napisali ( i wygłosili) następujący autorzy:
- Ignacy Skrzypek, Muzealnictwo człuchowskie do 1993 roku.
- Ewa Homa-Rożek, Muzeum Regionalne w Człuchowie w latach 1993-2006
- Jacek Borkowski, Wyniki badań wykopaliskowych, na Rynku Staromiejskim w Człuchowie w sezonie 2005.
- Maksymilian Grzegorz, Przeobrażenia społeczno-gospodarcze w komturstwie człuchowskim jako rezultat podjęcia działalności osadniczej przez Zakon Krzyżacki - -
- Aleksander Klemp, Szlachta powiatu człuchowskiego w okresie staropolskim (II poł. XVI II poł. XVIII wieku)
- Andrzej Groth, Ludność Człuchowa w latach 1772-1815.
- Marian Fryda, Pozycja i rola gburów w społeczności wiejskiej starostwa człuchowskiego w XVII i pierwszej połowie XVIII w. na przykładzie kilku wybranych wsi królewskich
- Anna Kwaśniewska, Ziemia Człuchowska jako pogranicze etnograficzne.
- Cezary Obracht-Prondzyński, Kaszubi i kultura kaszubska na Ziemi Człuchowskiej - dawniej i dziś.
- Maciej Hejger, Wysiedlenie ludności niemieckiej z Ziemi Człuchowskiej po II wojnie światowej
- Roman Drozd, Ludność ukraińska w powiecie człuchowskim w latach 1947 - 1952.
- Aleksander Błachowski, Z historii haftów kaszubskich - geneza formy.
- Hugona Ostrowska-Wójcik, Kształtowanie się i rozkwit człuchowskiego ośrodka haftu kaszubskiego.
- Andrzej Chludziński, Nazwy miejscowe gminy Człuchów. Cz.l:b-K.
- Werner Panknin, Die Kulturgeschichte des Schlochauerlande bis 1945.
- Werner Panknin, tłum. Monika Mackiewicz, Historia kultury Ziemi Człuchowskiej do roku 1945.
Niniejsze opracowanie rozpoczyna wstęp autorstwa prof. Cezarego Obrachta Prondzyńskiego – kierownika naukowego sesji, który przedstawiamy poniżej.
Wstęp
W dziejach kultury Kaszub i Pomorza muzea odegrały wielką rolę. Trudno byłoby sobie nawet wyobrazić pomorskie dziedzictwo kultury bez efektów pracy kilku już pokoleń muzealników. Ale na pewno specyfiką pcmorską było to, że inicjatywy muzealne rodziły się często w małych ośrodkach, wręcz w zapadłych wsiach. Wystarczy sięgnąć do historii skansenu we Wdzydzach, którego zalążki stworzone wolą i wyobraźnią małżeństwa Gulgowskich w 1906 roku po stu latach obrodziły jednym z najpiękniejszych muzeów na wolnym powietrzu nie tylko w Polsce.
Oczywiście na losy muzeów i ich zbiorów musiały wpłynąć w dramatyczny sposób wydarzenia związane z II wojną światową. Zniszczeniu i rozproszeniu uległy niemal wszystkie zbiory kaszubskich muzeów, które zaczęły się powoli tworzyć w okresie międzywojennym (Kartuzy, Gdynia, Chojnice). Przejście frontu i pierwsze dni nowej władzy w 1945 roku okazały się z kolei bardzo nieprzyjazne dla zbiorów regionalnych muzeów niemieckich. Doprawdy niewiele zgromadzonych w nich zabytków dotrwało do naszych czasów.
Przez długie też lata, choć wiedziano o istnieniu tych niemieckich pla¬cówek, to jednak do ich tradycji nie nawiązywano i nie badano ich historii. Z czasem jednak i tu sytuacja uległa zmianie. Zaczęto zwracać uwagę na te placówki i ich zbiory jako na instytucje będące wytworem swojego czasu i środowiska. Instytucje, którym przyświecały oczywiście określone cele i przesłanki ideowo-polityczne, ale które równocześnie w jakiejś mierze także chroniły pomorskie dziedzictwo kultury. A to, że było i jest ono wielokultu-rowe. wielojęzyczne, wieloreligijne, wieloetniczne, dziś już nie budzi wątpli¬wości, ani też specjalnych emocji, a jeśli już, to pozytywne.
Wychodząc z takich właśnie przesłanek, VIII Konferencję Kaszubsko--Pomorską, która odbyła się w dniach 19-20 listopada 2004 r. w Słupsku, zatytułowano; Muzea pomorskie - twórcy, zbiory i funkcje kulturowe. Konferencja ta kończyła obchody 80-lecia muzealnictwa słupskiego, a więc w widoczny sposób nawiązywała ona nie tylko do tradycji powojennego Muzeum Pomorza Środkowego, ale także do historii Heimatmuseum w Słupsku, działającego w okresie międzywojennym. Od razu należy dodać, że to nawiązanie wcale nie oznaczało wyłącznie afirmacji i pozytywnych ocen. Każda instytucja kultury, każdy program ideowy i każde praktyczne działanie wymaga krytycznego namysłu i analizy. O tym, że taki namysł został w Słupsku podjęty, świadczy wymownie książka zawierająca materiały konferencyjne.(VIII Konferencja Kaszubsko-Pomorska: Muzea pomorskie - twórcy, zbiory i funkcje kultu¬rowe, red. C. Obracht-Prondzyński, Słupsk-Gdańsk 2005.)
W dwa lata po konferencji słupskiej nadarzyła się kolejna okazja do podjęcia między innymi refleksji nad rolą muzeów, choć nie tylko. Był nią jubileusz 30-lecia Muzeum Regionalnego i 95-lecia muzealnictwa w Człuchowie. Z tej okazji człuchowskie Muzeum wspólnie z Instytutem Kaszubskim zorganizowało sesję naukową pt.. Ziemia Człuchowska—Kaszuby-Pomorze. O dziejach, kulturze i ludziach. Odbyła się ona w Człuchowie w dniach 8-9 września 2006 r.
Jej podstawowe cele organizatorzy określili następująco:
- zaprezentowanie nowych wyników badań oraz pogłębienie dotychczasowej wiedzy nad Ziemią Człuchowską w kontekście Pomorza z zakresu historii, archeologii, etnografii, historii sztuki itd.
-popularyzacja wiedzy o dziejach Ziemi Człuchowskie] w środowisku lokalnym, muzealnym, naukowym,
- ukazanie wielokulturowości Ziemi Człuchowskiej w kontekście Pomorza poprzez referaty prezentujące zagadnienia polsko-niemiecko-kaszubsko-ukraińskie z uwzględnieniem ich bogactwa i różnorodności".
Podczas trwania konferencji wygłoszono kilkanaście referatów, które były praktyczną realizacją przyjętych założeń: mgr Ignacy Skrzypek, Muzealnictwo na Ziemi Człuchowskiej do 1993 r.; mgr Ewa Homa-Rożek, Muzeum Regionalne w Człuchowie w latach 1993-2006; mgr Jacek Borkowski, Wyniki badań wykopaliskowych na Rynku Staromiejskim w Człuchowie w sezonie 2005; dr hab. Klemens Bruski, Powstanie komturstwa człuchowskiego i jego rola w państwie Zakonu Krzyżackiego: prof. Maksymilian Grzegorz, Przeobrażenia społeczno-gospodarcze w komturstwie człuchowskim jako rezultat podjęcia działalności osadniczej przez Zakon Krzyżacki; dr Antoni J. Pawłowski, Najstarsze zamki krzyżackie w Prusach; mgr Wiktor Zybajło, Zamek w Człuchowie. Koncepcje obrony i militarnego wykorzystania w Rzeczypospolitej w XVI-XVII wieku; dr Aleksander Klemp, Szlachta powiatu człuchowskiego w okresie staropolskim XVI-XVIII w.; prof. Andrzej Groth, Ludność Człuchowa 1772-1815;prof. Mieczyław Wojciechowski ,Przyłączenie Pomorza do Polski w 1920 roku; Werner Panknin, Die Kulturgeschichte des Schlochauer Landes; dr Anna Kwaśniewska, Ziemia Czluchowską jako pogranicze etnograficzne; prof. Cezary Obracht-Prondzyński, Kaszubi i kultura kaszubska na Ziemi Czluchowskiej — dawniej i dziś; dr Maciej Hejger, Wysiedlenie ludności niemieckiej z Ziemi Człuchowskiej po II wojnie światowej; dr Aleksander Błachowski, Z historii hafciarstwa kaszubskiego-geneza formy; mgr Hugona Ostrowska-Wójcik, Kształtowanie się i rozkwit
człuchowskiego ośrodka haftu ludowego i dr Andrzej Chludziński, Nazwy miejscowe gminy Człuchów. Cz. 1: B-K.
Konferencji towarzyszyła też promocja najnowszej książki Andrzeja Grotha, wydanej wspólnie przez Muzeum i Instytut: Człuchów w latach 1772-1815 Z problematyki małego miasta pomorskiego.
Można było też zapoznać się z bogatymi kronikami muzealnymi, prezentowanymi na wystawie na zamku, gdzie konferencja się odbywała.
W książce niniejszej prezentujemy większość wygłoszonych podczas konferencji referatów (oprócz referatów K. Bruskiego. A. J. Pawłowskiego, W. Zybajło, M. Wojciechowskiego) oraz dodatkowo tekst Romana Drozda, który z powody nieobecności autora nie został podczas konferencji wygłoszony.
Wśród zamieszczonych tu tekstów znajduje się także wystąpienie W. Panknina, które z pewnością swoim charakterem odbiega od pozostałych. Jednak jego zamieszczenie jest przemyślane i celowe także dlatego, że W. Panknin występował podczas konferencji w imieniu środowiska byłych mieszkańców Ziemi Człuchowskiej, których delegacja brała udział w obchodach jubileuszu Muzeum. Poza tym jest to też okazja do zetknięcia się z innym punktem widzenia na historię i kulturę tej ziemi. A że jest on inny, nie powinno nas dziwić, bo to sytuacja na pograniczu kulturowym normalna - ile społeczności, ile etosów żyje w danym miejscu, tyle będzie opowiadanych historii, tyle wersji zdarzeń, interpretacji. Ważna przy tym jednak jest otwartość na argumenty drugiej strony, chęć wysłuchania jej opowieści, podjęcie trudu spojrzenia na zdarzenia jej oczyma. Czy oznacza to rezygnację z naszego punktu widzenia? Nie! Ale na pewno ułatwia zrozumienie i porozumienie.
Tę trudną sztukę mieliśmy okazję ćwiczyć także podczas człuchowskiej konferencji. I nie mogło być inaczej, skoro spotykaliśmy się w najbardziej pogranicznym miejscu Pomorza, które samo jest wielkim pograniczem kulturowym. Na Sali byli zresztą reprezentanci różnych społeczności pomorskich, mieszkańcy naszego regionu i samej Ziemi Człuchowskiej o bardzo różnych korzeniach i genealogiach. Można się było o tym najlepiej przekonać w czasie kuluarowych rozmów, które stanowiły nader istotny aneks do głównego nurtu rozważań naukowych.
Konferencja odbyła się dzięki finansowemu wsparciu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz życzliwości przyjaciół Muzeum.
W tym i kolejnych numerach Naji Gochë, publikujemy opracowanie dr Aleksandra Klempa nt. Szlachty powiatu człuchowskiego – w skład, którego wchodziły Gochy - w okresie staropolskim.
/tz/
