Kasata Zakonu - Zakład Emerytalny

W 1811 r. zaborcze władze pruskie zakazały zamarckim bernardynom przyjmowania do klasztoru nowych członków. W 1821 roku (Pius VII bulla "De salute animarum"), w ramach nowej organizacji kościelnej, Zamarte przeszło z archidiecezji gnieźnieńskiej do diecezji chełmińskiej. W 1826 roku konwent zamarcki został skasowany przez władze pruskie, a było to związane z akcją germanizacyjną i walką z katolicyzmem. Kiedy w 1826 r. zmarł ostatni zakonnik, zabudowania klasztorne z kościołem przeszły na własność państwa. W 1842 r. urządzono w nich zakład emerytalny dla starszych i chorych kapłanów diecezji chełmińskiej, kierowany przez diecezjalnych księży dyrektorów. W 1870 r. pieczę nad pensjonariuszami zakładu powierzono franciszkanom reformatom. Cztery lata później placówkę zlikwidowano, a reformatów usunięto. W 1884 r. zakład otworzono ponownie. Na jego czele postawiono znów księży dyrektorów, którymi od 1929 r. byli poszczególni proboszczowie zamarccy. W 1933 r. do opieki nad emerytami sprowadzono Siostry Franciszkanki od Pokuty i Miłosierdzia Chrześcijańskiego. W 1994 r. Dom Księży Emerytów został zamknięty.

Właściciele Zamartego

Od momentu założenia do końca II wojny światowej wieś pozostawała w rękach przedstawicieli wielu różnych rodzin szlacheckich. W czasach nowożytnych dzierżyli ją:
- Trebnicowie, herbu Poraj od 1570 r. do 1617 r.
- następnie Żalińscy od 1617 do 1629(?)
- Garczyńscy od 1629 do? - właścicielemZarnartego był Samson Garczyński (zmarł w 1667 r.) herbu własnego, jego żona to Barbara Werda herbu Odrowąż, podkomorzanka pomorska.
- Wierzbowscy od ? do około 1660 r.
- Potuliccy od 1660 r. do ok. 1710 r. (1720 r.?)
- Grabowscy od 1720 (?) do 1790 r.
- Jan Kazimierz von Osten-Sacken od 1790 r. do 1817 r.; żona Anna Konkordia Kunegunda Pruszak; Jan zmarł 2 I 1813 r.
- Lewalt - Jezierscy herbu Rogala od 1817 r. do 1836 r.
- Livoniusowie od 1836r.do 1883r.
- Parpartowie od 1883 r. do 1945 r.

W 1570 r. Zamarte stało się własnością szlachecką, w powiecie człuchowskim, Pierwszym właścicielem został właśnie Adam Trebnic herbu Poraj. Jego majątek liczył wtedy 24 łany, w tym 4 łany folwarku.

Samuel Żaliński herbu Poraj (odmiana Hagenau) urodził się około 1565 r., kasztelan elbląski, wojewoda pomorski i malborski. Był to najznakomitszy przedstawiciel swego rodu (jeden z najzamożniejszych w Prusach królewskich). Ojcem jego był Maciej kasztelan gdański i Anna Taszycka herbu Strzemię (zmarła w 1611 r.). Razem ze swoim bratem Janem studiował prawo na Uniwersytecie w Ingolstadt. Po ojcu przejął majątki w Jasieńcu i Tucholi. W 1611 r. został kasztelanem elbląskim. Dwa lata później awansował na urząd wojewody pomorskiego. W 1614 r. został starostą grodowym w Skarszewach. W 1625 r. został wojewodą malborskim, przejmując jednocześnie przypisane do urzędu starostwo grodowe Kiszpork. W 1626 r. król powierzył mu także urząd podskarbiego pruskiego i ekonomię malborską. Był faworytem królowej Anny Jagiellonki. W 1607 r. ufundował kościół w Bysławku, gdzie przełożoną była jego córka Zofia. W 1620 r. dobudował przy kościele parafialnym w Tucholi kaplicę. Żonaty był dwukrotnie. Z pierwszą żoną, Katarzyną z Nieborowa Tarnowską, miał syna i cztery córki: Elżbietę, Annę, Dorotę oraz Zofię (zakonnicę). Powtórnie ożenił się z Zofia Mortęską, córką Ludwika. Miał z nią pięć córek: Eleonorę, Magdalenę, Izabelę, Gryzeldę i Zofię Annę. Zmarł 6 X 1629 r. Pochowany w kościele w Tucholi. Do końca swego życia był właścicielem dóbr w Zamartem. Pod koniec życia majątek objęli Garczyńscy.

Jan Jakub Potulicki, herbu Grzymala (1652 1726) syn Jana i Anny Katarzyny von Polentz, podkomorzy pomorski (od 1708 r.), wojewoda brzeski kujawski (został nim 13 XII 1710 r.). Pochodził z zamożnej rodziny szlacheckiej, posiadającej znaczne dobra w Wielkopolsce i Prusach Królewskich. Karierę polityczna rozpoczął l0 XII 1680 r., kiedy to wybrano go na posła na sejm. W1683 r. wziął udział w wiedeńskiej wyprawie króla Jana III Sobieskiego. Wziął ślub z Marianną Czarlińską, wdową po staroście borzechowskim Aleksandrze Kęsowskim. W 1710 r., Jan Jakub Potulicki sprzedał Zamarte, Łękinię, Prusowo, Nowy Dwór i Niwę Andrzejowi Teodorowi Grabowskiemu Zmarł bezpotomnie 23 VI 1726 r. Pochowany został w kościele karmelickim św. Józefa w Gdańsku. Właściciel znacznych dóbr w powiecie nakielskim (kilka miast i kilkadziesiąt wsi),m.in. Slesin, Więcbork (dobra te kupił od Stanisława Garczyńskiego w 1710 r.) i Mrocza, ponadto miał Borzechowo, Zamarte, Prusowo i Żalno.

Jan Michał Grabowski, herbu Zbiświcz, urodził się 7 X 1703 r. jako syn Andrzeja Teodora, kasztelana chełmińskiego i Barbary Zofii z domu Kleist. Po skończeniu gimnazjum jezuickiego w Chojnicach pomagał ojcu gospodarzyć w obszernych dobrach w powiecie człuchowskim i nakielskim. W 1732 r. brat Adam Stanisław zabrał go ze sobą do Warszawy. W czasie bezkrólewia 1733 34 wraz z całą rodziną sympatyzował z obozem saskim. Podczas samej elekcji wahał się i ostatecznie głosował na Stanisława Leszczyńskiego. Później szybko opowiedział się za Augustem III. Dzięki poparciu brata, 14 VII 1737 r. został miecznikiem ziem pruskich, a już 20 XI 1738 r. awansował na podkomorzego pomorskiego. 31 X 1746 r. został mianowany kasztelanem gdańskim. W 1750 r. został kawalerem Orderu Orła Białego. Swojemu bratu Adamowi, biskupowi warmińskiemu, pomagał realizować w Prusach politykę dworu.. W 1755 r. zabiegał o nominację posła polskiego w Turcji. U schyłku czasów saskich zachowywał neutralność w sporach wewnętrznych w Prusach Królewskich. Stanisław August Poniatowski, chcąc pozyskać Grabowskich, mianował go 30 VIII 1766 r.kasztelanem elbląskim. Z racji podeszłego wieku, nie prowadził już czynnej działalności politycznej w dobie konfederacji radomskiej i barskiej. Zajmował się wtedy powiększaniem majątku. W 1767 r. kupił dla syna Adama obszerne dobra w Leźnie koło Gdańska. W 1752 r. rozpoczął budowę klasztoru Bernardynów i późnobarokowego kościoła w Zamartem. Jan Michał posiadał znaczne dobra (przeszło 30 wsi) w województwie pomorskim i kaliskim. W 1734 r. wziął ślub z Marią Krzycką herbu Kotwicz (zmarła 18 IV 1735 r.), a następnie, po raz drugi, (w 1738 r.) z Antonillą Łucją Woroniecką ze Zbaraża herbu Korybut(1718 30 VI 1786). Z drugiego małżeństwa zostawił czwórkę dzieci:
• Adam Mateusz (20 Xl 739 31X111791)
• Ignacy (30 VII 1742 8 III 1805)
• Andrzej (2811744 20X1823)
• Teresa (9 VIII 1745 18X11778)

Jan Michał zmarł 17 IX 1770 r., pochowany został w podziemiach kościoła w Zamartem, gdzie spoczywa do dzisiaj.

Adam Stanisław Grabowski, herbu Zbiświcz, to starszy brat Jana Michała. Urodził się 3 VII 1698 r w Wielkim Buczku koło Debrzna 17 km na północny wschód od Złotowa (chociaż niektórzy twierdzą, że w Grabowie koło Białego Boru, w powiecie człuchowskim i na dodatek we wrześniu 1698 r.). Faktem jest, że chrzest przyjął 7 VII 1698 r. w Debrznie (wg danych Biblioteki Watykańskiej). Uczył się w gimnazjum w Chojnicach i Toruniu. Później krótki czas studiował prawo w Rzymie (1716 18). Po powrocie, w 1718 r. zostaje pisarzem grodzkim pomorskim. W poszukiwaniu kariery wyjeżdża do Warszawy. Wstąpił do stanu duchownego i 26 XI 1730 r. przyjął święcenia kapłańskie w Łomnej pod Warszawą. Został faworytem Augusta II. W 1733 r., papież Klemens XII mianował go biskupem sufraganem poznańskim. W 1736 r. zostaje mianowany na biskupa chełmińskiego. Po krótkim okresie rządów, zostaje mianowany biskupem kujawskim (1739 41). W 1740 r. otrzymał od Augusta III order Orła Białego. 14 IV 1741 r. został mianowany na biskupa warmińskiego przez papieża Benedykta XIV. Był zagorzałym zwolennikiem Stanisława Augusta. Był znanym mecenasem nauki i oświaty. Zbudował kościół we Frankowie, ufundował ołtarze główne w katedrze we Fromborku, w kolegiacie w Dobrym Mieście, w kościele św. Mikołaja w Elblągu. Z jego inicjatywy geograf J. F. Endersch wykonał mapę Warmii, a właściwie biskupstwa warmińskiego. Miała wymiary 570 x 505 mm; wykonana została w skali 1:226000. Na mapie znalazło się 821 nazw miejscowych, z których 576 znajduje się na Warmii. W zbieraniu materiału topograficznego do mapy Enderschowi pomagał matematyk i astronom warmiński, Józef Tuławski, kanonik dobromiejski. Biskup Adam Grabowski zmarł 15 XII 1766 r. w Lidzbarku Warmińskim, pochowany w katedrze fromborskicej.

Andrzej Teodor Grabowski, herbu Zbiświcz, to ojciec Jana Michała oraz Adama Stanisława. Urodził się w 1653 r., jako syn rotmistrza wojsk koronnych, Michała Kazimierza i Heleny z domu Łąckiej. Andrzej pochodził z jednego z najstarszych rodów szlacheckich na Pomorzu. Nosił przydomek rodowy Goetzendorf. Miał jeszcze dwie siostry: Annę i Barbarę. Brał udział w walkach z Turkami i Tatarami. W 1674 r. znalazł się wśród szlachty województwa pomorskiego na elekcji., oddając głos na Jana Sobieskiego. W 1680 r. został wybrany posłem na sejm. W 1683 r., jako rotmistrz królewski, uczestniczył w wyprawie pod Wiedeń, gdzie został czterokrotnie ranny. Później osiadł w rodzinnych stronach i zajął się gospodarką. Znany był jako dobry gospodarz i bardzo zamożny właściciel ziemski. Zostawił po sobie 21 dużych majątków. Brał czynny udział w życiu parlamentarnym ziem pruskich. W 1685 r. był surrogatorem (doradcą prawnym) człuchowskim i pisarzem grodzkim województwa malborskicgo. W 1690 r. został wybrany deputatem na trybunał koronny. W czasie bezkrólewia 1696 97 pełnił funkcję sędziego kapturowego pomorskiego. Po śmierci Jana III, na elekcji, oddał głos na elektora saskiego Augusta II. W latach 1689 1710 pełnił funkcję ławnika ziemskiego człuchowskicgo. W 1712 r. został sędzią ziemskim człuchowski. W 1733 r. został mianowany kasztelanem chełmińskim po ustąpieniu Adama Kosa. Żonaty dwukrotnie: z Barbarą Zofią Kleist, córką Maurycego Kleista i Zofii Kleist (Barbara pochodziła z protestanckiej rodziny do śmierci pozostała wierna swojemu wyznaniu, choć dzieci wychowała po katolicku). Ich ślub odbył się 6 VI1689 r. Ich dzieci to:
• Barbara Julianna (+ 181V 1730)
• Zofia
• Adam Stanisław (3 VII 1698 15 XII 1766)
• Teodora (Teresa?) Anna (30 XII 1699 7 XI 1784)
• Helena Jadwiga (+ 30 X 1745 )
• Andrzej (+ po 1712)
• Jan Michał (7 X 1703 17 XT 1770)

Pierwsza żona zmarła około 1705 r. Owdowiały Andrzej ożenił się po raz drugi w 1708 r. z Anną Marią Elżbietą Borek (katoliczką). Ich dzieci:
• Stanisław (+IV 1709 1759)
• Anna Teodora
• Justyna Elżbieta (+ 10 VII 1796)
• Joanna Ludwika
• Andrzej Teodor (ll VI 1720 1911743)

Druga żona przeżyła męża i zmarła 28 X 1757 r. Andrzej Teodor umarł w Debrznie 25 grudnia 1737 r.

Franz Louis vonParpart pruski podkomorzy, urodził się 16marcal847 w Zegartowicach koło Chełmży (zmarł 7 września 1919 r. w Berlinie). Nabył dobra zamarckie w 1883 r. Majątek miał 1008 hektarów. To właśnie Franz zmienił nazwę Jacobsdorf na Bonstetten. Franz ożenił się 19 IX 1882 r. z Margaretą Franciszką Elizą Von Westarb Gräfm w Berlinie. Margareta urodziła się 5 maja 1863 r. w Quedlinburgu (zmarła 27 I 1950 r.). Z ich małżeństwa urodziło się dwoje dzieci:
- Adela Teresa Augusta Margareta Von Parpart ur. 5 III 1883 r. w Königsberg, zmarła 26 maja 1958 r. w Hanowerze. Po ślubie z Bodo von Petersdorff zamieszkała w Poczdamie. Zmarła w wieku 54 lat w Hanowerze.
- Herbert Albert Ludwik Franz von Parpart ur. 29 III 1884 r. W Schloß Hünegg. Zmarł 21 II 1967 r. w Osterspai nad Renem, To właśnie on został właścicielem Zamartego po swoim ojcu, potem przekazał je swemu synowi Manfredowi. Ten z kolei był ostatnim właścicielem Zamartego. Wziął ślub z Freiin Hedwig Freiin Von Wangenheim (ur, 12XI1890r.wZamartem) 24 maja 1911 r. w Zamartern.

Herbert Albert Ludwik Franz von Parpart z jego małżeństwa urodziło się pięcioro dzieci:
• Manfred Franz Heribert Konrad
• Horst Christian Heribert ur. 16 XII 1918 r. .W Zamartem. Zmarł 9 II 1944 r. we Wrocławiu.
• Hedda Hedwig wyszła za mąż za Wilhelma Le Tanneux von Saint Paul. Miała dwoje dzieci: Leopolda i Elżbietę
• Ilse Gisela ur. 15 X 1925 r. w Zamartern. Zmarła 28 VIII 1996 r. w Lahnstein (Koblencja) w Niemczech
• Mariannę wyszła za mąż za Eduarda Breitbacha

Manfred Franz Heribert Konrad von Parpart ur. 5 IV 1912 r. w Szczecinie, zmarł 19 I 2001 r. Był żonaty dwukrotnie. Pierwsza żona to Modeste Dahlweid (córka Waltera i Margarety Eder), druga żona to Dorothe Schmitz (córka Johanna i Katharine Jansen). Manfred to ostatni właściciel Zamartego.

(cdn...)