Okładka

---

Redakcja: Eugeniusz Kuś Uwe Schróder Zdzisław Pawlicki; Autorzy / Autoren: Janina Kochanowska, Brit Bellmann, Heiko Wartenberg; Tłumaczenia / Ubersetzung: Anna Grendziak, Irena Stróżyńska, Bartosz Wójcik; Zdjęcia / Fotos: Grzegorz Sołecki; Wojciech Kryński i Tomasz Prażmowski (str.45-48), Pommersches Landesmuseum Greifswald; Zdjęcie na okładce: Płyta nagrobna Barnima III z zamku w Szczecinie Titelbild: Grabstein des Barnim III. vom Schloss Stettin
Projekt graficzny / Grafischer Entwurf: Andrzej Maciejewski Współpraca / Kooperation: Barbara Imielska
© Zamek Książąt Pomorskich w Szczecinie; Wydawca • Yerlag: Zamek Książąt Pomorskich w Szczecinie ul. Korsarzy 34, 70-540 Szczecin tel. 091 4338841, fax 091 4347984 internet: www.zamek.szczecin.pl e-mail: zamek@zamek.szczecin.pl
Przy współpracy z / In Kooperation mit: Pommersches Landesmuseum Rakower Str. 9 17489 GreifswaldSkład i druk / Satz und Druck: PPH Zapol Dmochowski, Sobczyk SJ.

Autorzy prowadzą nas poprzez Zamki Gryfitów: Szczecin Bytów Darłowo Dąbie Golczewo Jasienica Kamień Pomorski Kołbacz Koszalin Lębork Łekno Roby Słupsk Smołdzino Sowno Szczecinek Trzebiatów Treptow Eden Franzburg Gryfia Greifswald Kenz Ludwigsburg Pasewalk Pudagla Wkryujście Ueckermunde Wołogoszcz.

W poszukiwaniu śladów
Nazwa „Pomorze" jest powszechnie używana zarówno w Polsce, jak i w Niemczech — przede wszystkim występuje w określeniach administracyjnych: „Województwo Zachodniopomorskie" oraz „Meklemburgia-Pomorze Przednie". Oba regiony mają wspólny początek, który sięga ponad 900 lat wstecz, kiedy to rozpoczął się proces kształtowania księstwa, którym władali Gryfici.
Za panowania Gryfitów Pomorze doznawało wojen i podziałów, przyłączało i traciło terytoria, przeżywało gospodarcze wzloty i upadki, wzbogacało się o założenia klasztorne oraz miejskie. Na początku XV w. w rodzinie książęcej urodził się Eryk Pomorski, późniejszy król Danii, Szwecji i Norwegii. Jako władca Skandynawii planował też, po uprzednim połączeniu z Pomorzem oraz Polską, stworzenie bałtyckiego imperium.
Dynastia Gryfitów wygasła w 1637 r. Jednak wcześniej książęta pomorscy pozostawili po sobie liczne zamki, rezydencje, domy myśliwskie. Wiele tych obiektów architektonicznych oraz zabytków muzealnych, które przetrwały burzliwą historię, odnajdujemy dziś zarówno na Pomorzu Zachodnim, jak i na terenie Pomorza Przedniego.
Przedstawienie niektórych z nich, odkrycie przed czytelnikami ich pomorskich korzeni, jest celem niniejszej publikacji.
Życzymy Państwu wiele radości z podążania śladami książąt pomorskich!

dr Uwe Schroder prof. Eugeniusz Kuś

Śladami książąt pomorskich… Bytów
ZAMEK
Najstarsza wzmianka o warownym grodzie Bytów pochodzi z 1329 r. Wtedy to spadkobiercy Henninga von Behra, wasala Warcislawa IV, księcia pomorskiego, sprzedali Krzyżakom castrum wraz z ziemią. Ten pierwotny gród znajdował się pól kilometra na zachód od obecnie istniejącego zamku, który wznieśli Krzyżacy w latach 1390-1405.
Zamek krzyżacki w Bytowie wznoszony był pod nadzorem Mikołaja Fallensteyna, mianowanego nadzorcą budowlanym przez wielkiego mistrza Konrada von Jungingena. Stanął na wzgórzu, którego strome zbocza opadały do rzeki Bytowy; od wschodu zabezpieczony był fosą. Czworoboczne założenie, wyznaczone przez potężne mury kurtynowe z nieociosanych kamieni polnych, z narożnymi basztami (Polną, Różaną i Młyńską) oraz wieżą Czworoboczną, ukształtowane w XIV wieku, przetrwało do dzisiaj. Do zamku prowadziła brama zewnętrzna, most nad fosą i przejazd pod wieżą bramną. Od strony dziedzińca, przy północnym murze powstał Dom Zakonny - siedziba prokuratora zakonu. Na pierwszym piętrze tego budynku znajdowały się izby prokuratora i jego przybocznego rycerstwa, kaplica oraz okazały refektarz, w którym w 1404 roku postawiono kominek. Przy murze zachodnim powstał budynek kuchni. W okresie świetności średniowiecznego zamku przebywało tu stale od kilkudziesięciu do stu osób.
Po przegranej przez Krzyżaków bitwie pod Grunwaldem w 1410 roku zamek bytowski przejęty został przez króla polskiego Władysława Jagiełłę i następnie przekazany w lenno księciu Bogusławowi VIII słupskiemu. Później kilkakrotnie zamek zmieniał właścicieli. Ostatecznie w 1466 r., po zawarciu traktatu o przyjaźni polsko-pomorskiej, Eryk II otrzymał zgodę na wykupienie Bytowa z rąk krzyżackich. W zamku rezydował odtąd kasztelan osadzany przez księcia.
W 1500 roku książę Bogusław X przystąpił do unowocześnienia fortyfikacji zamku. W tym celu sprowadził budowniczego z Niderlandów - Franka van dem Werdera. Wykonano nowe obwałowania ziemne, tworząc bastiony narożne wzmocnione palisadą, a od strony wschodniej wykopano drugą fosę. Po 1526 roku, za panowania Jerzego I, zamek bytowski przestał być siedzibą kasztelana, a stał się jedną z rezydencji książęcych.
Około 1540 roku, za Barnima XI, przystąpiono do budowy niewielkiego Domu Letniego. Dom ten rozebrano już w 1560 roku, gdy książę Barnim nakazał wznieść znacznie bardziej okazały Dom Książęcy, usytuowany przy południowym murze i biegnący wzdłuż całej jego długości. Oprócz komnat księcia i księżnej znajdowała się tu też sala rycerska, duża jadalnia oraz szereg małych komnat na piętrze. W tym samym czasie przy zachodnim murze zamku powstał budynek książęcej kancelarii, w którym mieściła się również zbrojownia zamkowa. Przebudowana brama wjazdowa otrzymała nowy szczyt. Renesansowa zabudowa dziedzińca zmieniła zupełnie charakter dawnej siedziby zakonnej. Stary Dom Zakonny przeznaczono na cele gospodarcze - mieścił się tu browar, piekarnia, słodownia i spichlerz.

Ostatnią budowlą wzniesioną za panowania książąt był Dom Wdów, wybudowany w 1623 roku na polecenie ostatniego Gryfity, Bogusława XIV, dla księżnej Zofii saskiej - wdowy po jego bracie, Franciszku I. Dom stanął przy północnej części wschodniego muru. W okresie wojny trzydziestoletniej, w latach 1628-29, zamek został zdewastowany i ograbiony przez wojska cesarskie. Zniszczenia usunęła księżna Anna Croy, której Bogusław XIV powierzył opiekę nad zamkiem. Do jego śmierci w 1637 roku księżna opiekowała się dobrami bytowskimi i często rezydowała na zamku.
Po wygaśnięciu linii Gryfitów opuszczone lenno przejął, w imieniu króla polskiego Władysława IV, wojewoda chełmiński — Melchior Wejher. W wyniku trwającej wówczas wojny polsko-szwedzkiej zamek bytowski został bardzo silnie zniszczony.
W 1657 roku, na mocy traktatu między Polską a Brandenburgią, ziemia bytowska przeszła we władanie elektora brandenburskiego Fryderyka Wilhelma I, jako dziedziczne lenno, a od 1771 roku weszła w skład Królestwa Prus.
W 1930 roku przebudowany znacznie zamek przeznaczono na siedzibę związku młodzieży, zwanego Jugendburgiem. W czasie wojny zamek nie został zniszczony. Po wojnie przez wiele lat pełnił rolę magazynu.
W latach siedemdziesiątych XX w. odtworzono kształty dawnego Domu Zakonnego, Domu Wdów i Domu Książęcego, a także całkowicie zniszczonej, renesansowej wieży bramnej. Przy odbudowie wykorzystano ryciny z okresu wojen szwedzkich, dokumentujące formę renesansowej zabudowy. Odbudowanemu zamkowi nadano funkcję ośrodka kultury i centrum turystycznego. W skrzydle wschodnim - dawnym Domu Wdów - umieszczono bibliotekę, w odbudowanym Domu Zakonnym znalazło swą siedzibę Muzeum Zachodnio-Kaszubskie. Dom Książęcy mieści stylowy hotel z restauracją. /-/