Dwór Tuchołków - Jemielno (stan obecny).

---

Jak już wspomniałem, w powiecie człuchowskim w drugiej połowie XVI wieku była znaczna liczba wsi podzielonych nawet między kilkoma właś¬cicielami, którzy posiadali często także udziały w innych osadach. W 1570 roku było ponad 20 osad podzielonych na majątki cząstkowe będące włas¬nością zarówno szlachty cząstkowej, jedno wioskowej, a nawet bogatszej. W latach 1570-1662 liczba osad z majątkami cząstkowymi zmniejszyła się o ok. 25 proc. Likwidacji uległy przeważnie majątki cząstkowe w osadach leżących wzdłuż Brdy między Konarzynkami a Szczytnem. Właśnie tutaj pod koniec pierwszej połowy XVII wieku powstawały większe, kilkuwioskowe kompleksy majątkowe Wąglikowskich - Tuchołków oraz Bornów.
Majątki cząstkowe były przeważnie własnością rodów bardziej roz-rodzonych i posiadających również majątki jednowioskowe, a nawet więk¬sze (Bornów, Bekier-Gockowskich, Wedelstedtów, Kleistów, Powalskich czy Wollschlagerów). Tylko kilka rodów (m.in. Stormerów z Mąkowa oraz Hoppów z Jaromierza, Zapęndowskich i Żukowskich. a w pierwszej połowie XVII wieku Grabowskich) można w tym okresie nazywać szlachtą cząstko¬wą, gdyż żaden z nich nie posiadał samodzielnie nawet jednej wsi. Osady po¬dzielone na majątki cząstkowe rozproszone były po całym terenie powiatu, chociaż największe skupisko wsi z tego typu własnością znajdowało się na obszarze między Gwieździnem oraz rzekami Szczyrą, Gwdą i Czernicą,
W XVII wieku zasiedziałe i napływowe rody szlacheckie powiatu człuchowskiego, posiadające majątki dwuwioskowe, jednowioskowe lub na¬wet cząstkowe aż do lat sześćdziesiątych-siedemdziesiątych XVII wieku na¬leżała do grupy aktywnej politycznie. Z tych warstw majątkowych posłami na sejmy Rzeczypospolitej zostali wybrani w latach 1603-1674 m.in.
1 Ciecholewscy (jako posłowie z powiatu człuchowskiego: w 1621 r. pisarz pomorski Jakub, w1626r.Stanisław,a w 1632 r. ławnik ziemski człuchowski Michał),
2 Grabowscy (Marcin Kazimierz jako poseł z człuchowskiego: w latach: 1664, 1665, 1666 (dwukrotnie),
1669 (dwukrotnie) oraz w 1670 i 1672. Jako Marcin poseł w 1664, 1665, wybrany jesienią 1666, w lutym i lipcu 1669 , 1670, 1672: Jako MarcinKazimierz w lutym 1666: Prawdopodobnie chodzi o tę samą osobę. Natomiast Kazimierz był posłem w 1668 r.),
3 Paweł i Samuel Knuthowie (Paweł w 1616 r. a Samuel w 1626 r.), Jan Ostromecki (W latach 1600 i 1601 Janusz Ostromecki był posłem z woj. pomorskiego w 1603 r. Jana Ostromeckiego jako chorążego Ziemi Chełmińskiej wybranoo posłem z powiatu człuchowskiego a w 1606 r. posłem z woj. chełmińskiego. Pomimo używania wymiennie imion Jan i Janusz chodzi o tę samą osobę)
4 Krzysztof Pawłowski (Poseł z powiatu człuchowskiego wybrany w latach 1628, 1645, 1648 (trzykrotnie) oraz w 1652i 1654. Niewykluczone jednak, że w ostatnich latach wybrano innego Krzysztofa Pawłowskiego),
5 Stanisław Doręgowski, (Poseł z człuchowskiego w 1618 r.)
6 Marcin Grzebski, (Poseł człuchowski w latach 1648, w styczniu 1652 (z tucholskiego). 1654 (dwukrotnie). Zapewne to Marcin Grzebski był w 1648 r. właścicielem Dźwierzna w pow. człuchowskim:)
7 Andrzej Kiełpiński (Poseł w 1674 r.)
8 Lewald-Powalscy (Samson, poseł w latach 1665 i 1666. Zapewne identyczny z ławnikiem człuchowskim w latach 1662-166. Być może identyczny z ławnikiem człuchowskim w latach 1668-1679 i sędzią ziemskim człuchowskim.. W łatach 1662-1685 był sędzią ziemskim świeckim. Franciszek, poseł z człuchowskiego w, a w z tucholskiego, w 1672 i 1676. Był komisarzem granicznym woj. podolskiego i pokojowcem JK.M.
9 Zapędowscy (Krzysztof Zapędowski był posłem w 1658 r., a Ignacy Gut-Zapędowski w 1674 r.)
Najaktywniejszą politycznie grupą społeczną była jednak bogatsza szlachta posiadająca w omawianym okresie kilka wsi. W 1662 roku istniały jedynie dwa kompleksy ziemskie wielkości od 5 do 6 wsi oraz jeden ponad-trzy wioskowy. Podstawą pierwszego były dobra giemelskie wówczas będące własnością pisarza ziemskiego pomorskiego Jana Piotra Tuchołki, drugi po¬łożony na wschód od Jeziora Charzykowskiego składał się m.in. z Jeziorek, Kłodawki i Jarcewa, a jego właścicielem był sądowy, a później sędzia ziem¬ski człuchowski Melchior Kalkstein-Stoliński. W trzecim przypadku trudno jeszcze mówić o dużym kompleksie ziemskim, choć komasacja majątków ziemskich w okolicach Szczytna przez rodzinę Bornów była dość wyraźna.
Majątek Tuchołków, którego podstawą były dawne dobra Konarskich. powiększał się powoli, ale systematycznie. Jeszcze w 1630 roku Mirosław i Stanisław Kazimierz Konarscy posiadali tylko: Konarzynki, części Konarzyn, Giemły oraz udziały w dobrach Gwiazda i Sąpolno. Zatem wspólny majątek w powiecie człuchowskim senatorskiego już rodu Konarskich od 1570 roku. a więc przez 60 lat niewiele się powiększył. Dopiero po przekazaniu majątku w 1636 roku nowemu właścicielowi Janowi Wąglikowskiemu udało się w latach 1640-1647 odkupić za 3420 zł udziały Platów w Konarzynach. Osta¬tecznie scalenie Konarzyn dokonało się w 1655 roku. W 1662 roku kolej¬ny właściciel dóbr pisarz ziemski pomorski Jan Piotr Tuchołka posiadał całe Konarzyny, Konarzynki, Jemielno (Giemły), Sąpolno oraz przypuszczalnie Gwiazdę (jezioro k/Płaszczyc- Jemielna), a ponadto królewszczyzny Domysław i Polenicę. Dobra giemelskie w latach 1648-1662 posiadające ok. 127 włók wielkością ustępowały w całym ówczesnym województwie jedynie majątkowi Garczyńskich w powiecie tczewskim. Świadczy to postępującej jednak koncentracji majątkowej w Człuchowskiem. Podobnie jak poprzedni właściciele największych dóbr w omawianym powiecie, Konarscy (Chorąży pomorski Mirosław Konarski został posłem człuchowskim w 1628 r. a jeszcze długo po przeniesieniu się tej rodziny do powiatu świeckiego wojewoda malborski Jan Konarski został w lutym 1666 r. wybrany posłem z powiatu człuchowskiego) i Wąglikowscy (Miecznik ziem pruskich w latach 1646-1650 oraz sekretarz królewski Jan Wąglikowski był posłem z człuchowskiego w latach 1635, 1636, 1638, 1642, 1645-1647 i dwukrotnie w 1648 r. Ponadto zapewne inny Jan Wąglikowski był posłem z człuchowskiego w 1669 r., gdyż miecznik ziem pruskich J. Wąglikowski zmarł prawdopodobnie ok. 1652 r. Natomiast młodszy brat miecznika. Władysław Wąglikowski został wybrany posłem w 1674 r.), również J.P. Tuchołka był często wybierany posłem na sejmy Rzeczypospolitej.( Z powiatu tucholskiego w roku 1648 jako Piotr Tuchołka (trzykrotnie). 1650, 1652 (dwu¬krotnie), 1654. Z człuchowskiego wybrany został w 1661, 1664 i 1666 r.)Należał do bardzo aktywnych posłów pruskich, m.in. na sejmie w 1662 roku bronił wolności celnej Prus Królewskich i sprzeciwiał się nadmiernym podatkom. Zawsze jednak zachowywał lojalność wobec aktualnie panującego monarchy, czemu zawdzięcza, że w 1673 roku został podkomorzym malborskim, a w 1677 roku kasztelanem gdańskim. Prócz dóbr prywatnych trzymał jeszcze w latach 1682-1676 starostwo j jasienieckie oraz wspomnianą już tenutę polenicką. Dobra giemelskie w rodzinie Tuchołków pozostały ponad sto lat, gdyż dopiero w 1764 roku ich właścicielem został Michał Skórzewski.
Majątek Melchiora Kalkstein - Stolińskiego składał się z 5 wsi poło¬żonych na wschód od Jeziora Charzykowskiego oraz w okolicach Chojnic: Jeziorki. Kłodawka, Jarcewo, Zbeniny, Nieżychowice (Szenfeld) oraz udzia¬łów w Czartołomie. M. Kalkstein - Stoliński jeszcze jako sądowy ziemski człuchowski sporadycznie wybierany był posłem na sejmy Rzeczypospolitej (Sądowym ziemskim człuchowskim był w latach 1662-1671, a następnie w latach 1671-1673 sędzią ziemskim człuchowskmi).
Majątek sędziego człuchowskiego został podzielony wkrótce po jego śmierci. Między 1662 a 1682 rokiem właścicielem Jarcewa i Zbenin został stolnik parnawski Szczęsny Doręgowski, Jeziorki i Kłodawa stały się włas¬nością Michała Kleista. Natomiast Nieżychowice uległy podziałowi.
Bardzo rozrodzony, zdecydowanie jeszcze ewangelicki w drugiej połowie XVII wieku ród Bornów dzielił się na trzy linie (.Członkowie powstałych w pierwszej połowie XVIII wieku linii na Kiełpinie i Zalesiu w większości należeli już do Kościoła rzymsko-katolickiego).
Głową linii na Szczytnie był ok. 1651 roku Michał Borne. Z kolei przedstawicielem drugiej linii był w 1662 roku właściciel Pawłówka Jakub Borne. Natomiast protoplastą trzeciej gałęzi rodu na Sierpowie był posiadający również w 1628 roku dobra na Pomorzu Zachodnim Marcin Borne.( Określenie protoplasty rodu jest być może nie precyzyjne, gdyż Bornowie posiadali Sierpowo już w 1570 r).
Bornowie z linii na Szczytnie w latach pięćdziesiątych XVII wieku posiadali: Szczytno, Lisewo, Płaszczycę i Zawadę, a w 1662 roku wdowa Bornina, zapewne Justyna z Kalksteinów - Stolińskich po zmarłym Michale na pewno posiadała Raciniewo, gdyż pozostałe dobra Bornów mogły zostać podzielone między spadkobiercami. Potwierdzają to taryfy z 1682 roku wymieniające Bartłomieja Kalkstein-Stolińskiego jako właściciela Lisewa, Płaszczyc i części Szczytna. Podobnie również majątek Bornów z Sierpowa uległ wówczas przypuszczalnie podzieleniu. Chociaż na początku lat osiem¬dziesiątych źródła wymieniają Jana Jerzego Borne jako właściciela Sierpo¬wa, Olszanowa. Pawłówka, Raciniewa i części Zychc, prawdopodobnie cho¬dzi jednak o dwóch różnych Janów Jerzych, a każdy z nich posiadał tylko część wymienionych dóbr.
Bornowie nie byli w stanie pod koniec XVII wieku na trwałe zbudo¬wać kompleksu majątkowego głównie z powodu swego wyznania. Do tego potrzebne były fundusze uzyskane z posiadanych urzędów oraz poparcia kró¬la lub możnych protektorów i dużych królewszczyzn. W tym okresie szlachta ewangelicka tylko wyjątkowo (np. w Wejherowie) obejmowała w Prusach Królewskich, głównie w Człuchowskiem, starostwa lub inne drobniejsze dzierżawy. Właśnie w powiecie człuchowskim szlachta protestancka była wy¬jątkowo liczna, jeszcze w XVII wieku mieszkało tutaj ok. 30 ewangelickich rodów posesjonackich. O prężności protestantyzmu w tym powiecie świadczy też liczba 21 zborów w XVII wieku w dobrach szlacheckich, największa w całych Prusach Królewskich (W całych Prusach Królewskich liczba zborów w dobrach szlacheckich w I pół. XVII w. wynosiła 32-31 (bez okręgu lęborsko-bytowskiego), a w 2 pół. XVII w. spadła do 26)
Po likwidacji niektórych zborów w dobrach królewskich ewangelicka szlachta człuchowska zakładała zbory we własnych majątkach. Przykładowo po odebraniu protestantom kościoła w 1609 roku w Człuchowie rodzina Hoppe zbudowała świątynię w pobliskim prywatnym Jaromierzu. Podobnie zapewne na początku XVII wieku, wkrótce po przejęciu przez katolików kościoła w starościńskiej Koczale, Grabowscy erygowali zbór w leżącym niedaleko rodowym Grabowie. Z kolei w czasie pierwszej wojny szwedzkiej pochodzący z Pomorza Zachodniego, uszlachceni mieszczanie Gotbergowie wznieśli zbór w Pietrzykowie. Również w czasie pobytu Szwedów w Prusach Królewskich powstały jeszcze zbory w Wyczechach. Zalesiu i prawdopodobnie w Raciniewie. Ponadto w pierwszej połowie XVII wieku miejscowa szlachta ewangelicka zbudowała świątynie w Stołcznie, Olszanowie, Grodzisku, Dyminku, Ostrzach i przypuszczalnie w Czarnoszy-cach. Jeszcze na początku XVIII wieku ewangelicy zbudowali w Pakotulsku niewielki zbór luterański. /cdn./