Ziołolecznictwo jest nauką bardzo starą, związaną ściśle z dziejami ludzkości. Już człowiek pierwotny potrafił odróżniać rośliny uśmierzające ból, powodujące szybkie gojenie ran i leczące inne dolegliwości. Zwracał na nie szczególną uwagę. Wiele ziół odkryli pasterze, którzy obserwowali zmiany zachodzące w stanie chorych zwierząt po spożyciu niektórych roślin.

W starożytnej Babilonii i Asyrii około 2000 lat p.n.e. wymieniano takie rośliny lecznicze, jak lulek, rumianek, szafran, piołun, babkę, lukrencję, nagietka, koper.

W starożytności również w Egipcie lecznictwo było na wysokim poziomie jak na owe czasy. W zachowanych dokumentach jako rośliny o działaniu leczniczym wymieniano jałowiec, korę granatowca, cebulę morską, czosnek, miętę, tatarak, jaskółcze ziele, kolender, kozieradkę, mak polny, aloes, siemię lniane, szfran.

W działaniu pewnych roślin ludzie dostrzegali ingerencję sił nadprzyrodzonych, ponieważ powodowały one śmierć lub wyleczenie. Często stosowaniem ziół łączono różnego rodzaju zabiegi magiczne i religijne, co miało potęgować skuteczność podjętej terapii. Również na Kaszubach szczególnie często łączono kurację roślinami leczniczymi z obrzędami religijnymi. Przykładem tego może być obrzędowe święcenie ziół i roślin.

Rozwój cywilizacyjny, wojny oraz liczne wędrówki ludów powodowały wymianę doświadczeń o efektach leczenia między poszczególnymi plemionami w obrębie całej Euroazji. Obecnie stan nauk przyrodniczych doprowadził do tego, że można było dokonać analiz chemicznych i biochemicznych ziół i roślin oraz określić ich działanie, co spowodowało powstanie nauki zwanej fitoterapią.

W lecznictwie ludowym zwierząt na Kaszubach również stosowano rośliny, którymi leczono ludzi oraz takie, których obecnie nie uważa się za lecznicze. Niektóre z nich były już znane medycynie starożytnej. Ich lecznicze działanie nie było obce Kaszubom. Nadano im tutaj tylko inne nazwy, ale stosowano do leczenia tych samych chorób.

Charakterystykę roślin znanych w ziołolecznictwie zwierząt przedstawiam w porządku alfabetycznym, według polskich nazw botanicznych, łącznie z nazwami kaszubskimi z „Zielnika kaszubskiego”, „Słownika kaszubskich nazw roślin” i uzyskanych od informatorów. Podaje przy tym krótki opis przydatności danej rośliny w lecznictwie, oraz nazwy schorzeń przy których je stosowano. Ze względu na publicystyczny charakter niniejszego omówienia, pomijam, łacińskie nazwy prezentowanych roślin i ziół.

1. Bagno
Ziele bagna zawiera lotny olejek o silnym ,ostrym zapachu. Kaszubi używali je do zabezpieczenia zwierząt przed urokiem, przy zwalczaniu wszawicy i w leczeniu różycy u świń.

2. Borówka czernica /czarna jagoda/. Jagłeda /czorno /.
Owoce zawierają garbniki, cukier, pektyny, barwniki. W medycynie używano jej jako środka przeciwbiegunkowego. Kaszubi również stosowali go przeciwko biegunce u prosiąt.

3. Brukiew. Karpiel. Wrek.
Roślina pastewna. Przez miejscowych stosowana w postaci wywaru z siemienia brukwi, jako środek zapobiegający ronieniom u bydła. Parowane, gorące korzenie, służyły jako okłady rozgrzewające.

4. Brzoza. Brzóska.
W lecznictwie wykorzystywano liście, żywicę, sok, ponieważ w ich skład wchodzi: saponina, hyperyna, garbniki, flawony. Główne znaczenie lecznicze brzozy polega na wykorzystywaniu jej jako środka moczopędnego oraz wzmacniającego włosy. Kaszubi wykorzystywali sok brzozy do sporządzania maści na trudno gojące się rany.

5. Cebula.
Roślina zawierająca substancje bakteriobójcze, żółciopędne, obniżające ciśnienie krwi /dwuwodoroalliny, glikozydy, pęktynę/. Kaszubi używali cebuli jako środka leczącego wzdęcia u bydła /hamuje rozwój flory żwacza/ oraz jako dodatku do karmy dla piskląt.

6. Chrzan. Chrzun.
Zawiera olejki lotne, witaminę C i fitoncydy. Używano go jako środek przy różycy świń.

7. Cis. Ces.
Roślina trująca zawierająca toksynę /uszkadza mięsień sercowy /.Miazgę z jej kory używano do zapobiegania i leczenia wścieklizny.

8. Czarcie łajno. Dywels. Drek.
Gumo żywica z tych roślin była używana przy histerii, braku miesiączki, oraz przeciw ronieniom. Kaszubi używali jej przy leczeniu „suchej żaby” u krów.

9. Czosnek. Czosnik. Łaczk.
Roślina o działaniu bakteriobójczym, przeciw pasożytniczym, obniżająca ciśnienie krwi. Zawiera olejki lotne, witaminy A, B, C, alliinę. Na Kaszubach czosnek podawano przy wzdęciach u bydła.

10. Dąb. Dób.
W medycynie używana kora dębu zawiera 10-20% garbników, stosowana przy nieżytach żołądka i jelit. Najczęściej stosowana jako środek ściągający. Kaszubi również używali kory dębowej do sporządzania wywarów do przemywania ran oraz jako środka przeciwbiegunkowego dla świń i cieląt.

11. Drożdże. Młodze.
Żyją one na podłożu zawierającym cukier. W warunkach beztlenowych wywołują fermentację alkoholową. Właściwości te Kaszubi wykorzystywali przy zaburzeniach trawienia /fermentacji/ u bydła.

12. Dziewanna. Gromnica. Swieca. Dzywanna.
W medycynie używane są kwiaty dziewanny przy schorzeniach układu oddechowego. Zawiera ona saponiny, śluz, glikozydy flawonowe, olejki eteryczne oraz cukier. Stosowano ją przy leczeniu niestrawności u bydła.

13. Dziurawiec. Pokrątnik.
Ziele dziurawca zawiera hypercynę, hyperozyt, rutynę, garbniki, terpeny. W medycynie stosowane jest przy zaburzeniach przemiany materii, ma właściwości żółciopędne, przeciwzapalne. Kaszubi używali dziurawca jako środka przeciw pasożytom przewodu pokarmowego u koni.

14. Głowienka. Nazwy kaszubskiej nie odnotowano.
Brak informacji o medycznym znaczeniu tej rośliny. Kaszubi używali ją przy leczeniu różycy u świń.

15. Głóg. Głóg.
Owoce i kwiaty głogu zawierają flawony, saponiny, acetylocholinę, garbniki. W medycynie stosowany jest jako środek leczniczy układu krwionośnego. Kaszubi używali głogu jako środka magicznego zapobiegającego działaniu czarów.
/ cdn. /.