Ostrowite - figura Matki Boskiej wykonana przez J. Chełmowskiego z Brus Jagli

---

Ostrowite - droga na Borzyszkowy

---

Pomorska i kaszubska rodzina Ostrowskich pochodzi ze szlacheckiej wsi Ostrowite w parafii Borzyszkowy w obecnym pow. bytowskim / dawniej chojnickim /. Dodać bowiem trzeba, że jest wiele rodzin o nazwisku Ostrowski, które pochodzą ze wsi Ostrów, np. w dawnych powiatach sandomierskim, łomżyńskim, opoczyńskim, gnieźnieńskim. Heraldycy notują też Ostrowickich ze wsi Ostrowite. Kaszubscy Ostrowscy byli herbu Dołęga, Topór i paru innych.
Wieś Ostrowite z par. Borzyszkowy położona jest na wschód od jeziora Ostrowitego. Do źródeł pisanych trafiła na początku XV wieku, a według znanego Słownika geograficznego z końca XIX wieku miała być założona w roku 1365. Dokumenty niemieckie podają jej zapisy w formie Osterwig (z wielkiej księgi czynszowej Krzyżaków), lata 1414 – 1438 i Osteruitz w roku 1492. Dokumenty polskie z okresu Rzeczypospolitej szlacheckiej podają już nazwę w postaci dzisiejszej Ostrowite. W czasach zaborów Niemcy pisali Ostrowitte lub Ostrowitt. Mapa Schröttera z końca XVIII wieku, jak i niektóre źródła polskie, notuje też Unter Ostrowite, czyli Ostrété lub Ostrité (tak podaje ks. Sychta w Słowniku kaszubskim), przymiotnik brzmiał historycznie i współcześnie ostrowski, po kaszubsku ostrości, czyli tak, jak szlacheckie nazwisko Ostrowski. W kaszubskiej wymowie nazwy wsi Ostrété lub Ostrité obserwujemy regularne ściągnięcie (kontrakcję) głosek –owi do é lub i. Tworząc przymiotnik, Kaszubi odrzucili przyrostek –ite w nazwie wsi, utworzyli go od podstawy (tematu) Ostrow-. Sposób ten był znamienny dla dawnej polszczyzny i kaszubszczyzny, por. np. kościerski od Kościerzyna od tematu Kościerz- (bez przyrostka –in-), nazwisko Bukowski od nazwy wsi Stary Bukowiec w Kościerskiem od tematu Bukow- (bez przyrostka –sc) itd.
Przechodząc do objaśnienia nazwy wsi Ostrowite, trzeba powiedzieć, że takich nazw wsi i jezior, nad którymi wsie o nazwie Ostrowite leżą, jest na Pomorzu bardzo dużo. W powiecie chojnickim mamy wieś parafialną Ostrowite, w gminie Silno, dawniej własność królewską nad jeziorem Ostrowite, osadę Ostrowite pod Męcikałem, również nad jeziorem, wieś nad jeziorem Ostrowite w gminie i w parafii Czersk. Dalej jest osada Ostrowite w gminie Sulęczyno w Kartuskiem, wieś Ostrowite pod Gdańskiem i w pow. Świecie nad jeziorem Ostrowite oraz inne. Łącznie ponad 20. Niemcy często nazywali te wsie Osterwick przez nawiązanie w I członie do rzeczownika Ostern „Wielkanoc”.
Nazwy jezior Ostrowite każą omawianą nazwę odnieść do staropolskiego, w innych językach do dziś zachowanego, rzeczownika ostrów w znaczeniu „wyspa”. Ks. Sychta w Słowniku notuje rzeczownik ostrów „wyspa na jeziorze lub rzece”. Do dziś mamy wiele pól, lasów i łąk, które nazywają się Ostrowami lub Ostrówkami, a położone są nad jeziorami lub rzekami. Na podanych wyżej jeziorach Ostrowite znajduje się zawsze wyspa lub kilka wysp czy dziś już tylko półwyspów. Częstość nazwy Ostrowite na jeziora i osady nad nimi położone pozwala językoznawcom rekonstruować przymiotnik ostrowity o znaczeniu „zaopatrzony w wyspy” bądź „mający wyspy”. Przymiotnik ostrowity utworzony został od rzeczownika ostrów przez dodanie przyrostka –ity, podobnie jak piaszczyty od piasek, wodnity od woda, lesisty od las i ziemity od ziemia. Dziś mówimy piaszczysty, lesisty, wodnisty, ziemisty, ale dawna polszczyzna i jej gwary notują także te odrzeczownikowe przymiotniki utworzone za pomocą przyrostka –ity.
Tak więc nazwa Ostrowite to dawny przymiotnik, odnoszony głównie do jezior i rzek, mówiący że na tych jeziorach czy rzekach występują wyspy. Od nazwy jeziora Ostrowite wzięły nazwy położone nad nimi wsie:
Ostrowite, od którego nazwisko wzięli Ostrowscy, było wsią szlachecką. W roku 1570 odnotowani zostali w niej: Wawrzyniec i Grzegorz Łąccy (źródłowo: Laurentius Ląntzki, Georgius Ląnczki), Andrzej, Piotr, Maciej i Krzysztof Prądzyńscy (źródłowo Stentzeslaus Krayk), Grzegorz Jant, (źródłowo Gregorius Jąnth), Michał Borosz (źródłowo Michael Barrosch), Łukasz i Jakub Kiedrowscy, Paweł Herman, Mikołaj Matiesek (źródłowo Nicolaus Mathiesek) i wreszcie Filip oraz Franciszek Ostrowscy. Wszystko szlachta (nobiles). Nazwiska nie pochodzące od pobliskich wsi szlacheckich, a więc Borosz, Herman, Janta, Kraik, Matiesek wyliczane są potem przez heraldyków jako przydomki szlacheckie Ostrowskich. Nadto dochodzą tu Gula, Głusz i Głuszyk, Kociołek, Kop i Kopa. Zajmijmy się nimi po kolei.
Borosz oprócz poświadczenia w Ostrowitem w XVI wieku odnotowany został jako przydomek przez W. Kętrzyńskiego w XVII wieku u Lipińskich. Jest to zdrobione imię od dwuczłonowego imienia Borzysław. Od imienia Borzysław pochodzi także Borzysz i Borzyszek, a od tego ostatniego nazwa wsi Borzyszkowy. Innym zdrobnieniem było imię Borek, które tkwi w nazwie wsi Borkowo.
Głusz i Głuszyk notowane były u Ostrowskich h. Dołęga przez W. Kętrzyńskiego z początku XVIII wieku, potem w tymże wieku w materiałach parafii Borzyszkowy. Nazwa pochodzi od przymiotnika głuchy. Forma Głuszyk jest strukturą odojcowską (patronimiczną) utworzoną od Głusz za pomocą przyrostka –yk. Przydomek Gula, podobnie jak Głuszyk, występujący tylko u Ostrowskich, zanotowały go w roku 1612 księgi miejskie Chojnic. Jest to forma przezwiskowa od rzeczownika gula „guz, narośl”.
Herman, notowany w roku 1570 w Ostrowitem, pochodzi oczywiście od niemieckiego imienia Herman. Nazwiska od pełnych imion są częstym zjawiskiem we wszystkich językach europejskich, por. np. polskie Grzegorz, Gerard, Dominik, Urban.
Janta, także był notowany w roku 1570 w Ostrowitem, gdzie mieszkał Nobilis Gregorius Janth; potem Jantowie zostali bogato udokumentowani w Półcznie, Gostkowie, Czarnej Dąbrówce, Jeleńczu w Bytowskiem i w Borzyszkowach oraz w Lipnicy. Przydomek znany nadto u Czapiewskich z Czapiewic, Lipińskich z Lipnicy i Półczyńskich z Półczna (u tych ostatnich najbardziej znany).
Nazwę najłatwiej wywieść od imiesłowa - jęty (od czasownika jąć), który wymawiany był po kaszubsku janti. Końcowe – i Niemcy oddali przez –e, a potem formę Jante Polacy i Kaszubi przekształcili regularnie przez wymianę końcowego –e na –a w Janta. Por. analogiczny proces w nazwiskach Bruny, Gruby, Szady, zniemczonych na Brune, Grube, Szade, a potem spolszczonych na Bruna, Gruba i Szada.
Kociełek poświadczony został w księgach ławniczych Kościerzyny w roku 1579 i przez W. Kętrzyńskiego w drugiej połowie XVII wieku. Nazwa pochodzi od wyrazu pospolitego kociełek. Dziś mówimy kocioł, kozioł, osioł, ale dawniej mówiło się kocieł, kozieł, osieł, dziś w kaszubszczyźnie koceł, kozeł, oseł.
Kop lub Kopa zanotowany został najpierw w XVII wieku u Gryzlerskich z Gryzławek w Węgorzewskim na Mazurach, potem przez ks. J.G. Borka w XVIII wieku Kopowie-Ostrowscy w Borzyszkowach, następnie w Brzeźnie Szlacheckim. Przydomek jest skróconym imieniem od pełnego imienia Jakub, dawniej Jakób z łacińskiego Jacobus lub od Prokop. Nazwiska Prokop znane są Pomorzu, np. z początku XX wieku w Kiedrowicach. Skrócone imię Prok dało podstawę nazwie wsi Prokowo pod Kartuzami. Nazwiska Kopek, Kopko, Prokopowicz występują w całej Polsce. Do nazwy Kop Niemcy dodali –e i otrzymaliśmy w ten sposób Kope czy Koppe, jak z formy Samp – Sampe, a z Wilk – Wilke itd. Formę Kope spolszczono przez wymianę końcowego –e na –a i tak powstał wariant Kopa. Ta postać Kopa skojarzona została z rzeczownikiem kopa „60 sztuk”. Po niemiecku kopa to „Schock” i dlatego niektórych Kopów przetłumaczono na Schocków. Nazwisko Schock widnieje na nagrobkach cmentarza w Borzyszkowach.
Kraik notowany był w roku 1570 w Lipnicy i w Ostrowitem. W tej ostatniej wsi mieszkał szlachcic Stanisław Kraik (Nobilis Stentzeslaus Krayk). Potem poświadcza Kraików-Lipińskich ks. J.G. Bork. Jest to zdrobnienie od dwuczłonowego imienia Dzierżykraj.
Matiesek został tylko raz poświadczony w Ostrowitem w roku 1570 i na tej podstawie heraldycy przypisują Ostrowskim przydomek Matiesek, pochodny od imienia Maciej lub Mateusz.
U Ostrowskich, jak widać, spotykamy mniej przydomków, aniżeli u pozostałych rodzin szlacheckich z tzw. Gochów. Uderza też występowanie kilku tylko u Ostrowskich. Chodzi tu o nazwy osobowe: Głusz i Głuszyk, Gula, Herman, Kociełek i Matiesek.