NAJI GOCHE - regionalny magazyn społeczno-kulturalny

  []

Strój ludowy Kaszub

[NG: ]   Autor:  - (liczba artykułów: 2)


Zarys historyczny stroju kaszubskiego
Pierwsza wiadomość o stroju kaszubskim sięga XIII wieku, podał ją kronikarz Bogufał. Wspomniał on o odzieży szerokiej, długiej i fałdzistej oraz podał etymologię słowa "Kaszuba" - wywodzi się od "kasaj huby", tj. "guby", czyli "fałdy". O fałdzistości odzieży wspominał też w XIV wieku Jan Długosz, ale więcej danych szczegółowych do historii stroju kaszubskiego dostarcza historia sztuki (XV-wieczne obrazy, XVI-wieczna ikonografia, rysunki T. Rousseau'a do mapy Gdańska (1572-1617), miedzioryty gdańskiego artysty Antoniego Moller (1563-1620), plansze z 1763 r Mateusza Deischa, rysunki Daniela Chodowieckiego z 1773 roku, szychy A. Charczewskiej, fotografie ze zbiorów O. Kolberga z 1882 roku), opisy znakomitego kostiumologa niemieckiego Fr. Hottenrotha z XVII wieku, opisy Gulgowskiego, Lorenza, H. Derdowskiego z 1840 roku, Patoka, Kellera, Pernina z 1886 roku, Kujota z 1874 roku, D. Chodowieckiego z 1773 roku, Cenowy z lat 1800-1868 czy Gulgowskiego. Strój kaszubski charakteryzuje się m.in. barwnością. Kiedy więc w okresie kapitalizmu położenie gospodarcze ludu kaszubskiego uległo pogorszeniu, a moda niemiecka zaczęła coraz silniej oddziaływać, ludność kaszubska coraz częściej przejmowała nowe wzorce. Wraz z modą miejską wzrosło upodobanie do koloru czarnego. Proces zanikania stroju ludowego rozwijał się równomiernie, ale rozmaicie na poszczególne fragmenty odzieży. Jedynie ludność uboższa mieszkająca w zwartej masie i z dala od ognisk niemieckich utzrymywała tradycyjny strój i jego barwość. Lud wiejski był bowiem bardziej konserwatywny i silniej przywarł do tradycji. Poza tym nie było stać tych ludzi na zakup kosztownych materiałów i na zamawianie ubrań u krawców miejskich.
Obszar i zasięg stroju kaszubskiego
Obszar Ziemi Kaszubskiej na żadnej z istniejących map nie został dotąd wyznaczony. Granice te zresztą zmieniały się w ciągu dziejów. Nazwa obszaru Kaszub obejmowała w różnym czasie ziemie nad Prośnicą, Grabawą, Słupią, Łupawą, Łebą i Redą aż do ujścia Wisły, a współcześnie to obszar w geograficznie zawężonym zakresie: powiaty gdański, pucki, wejherowski, kartuski, kościerski, płn.-wsch. część powiatu chojnickiego.
Przy wytyczaniu zasięgu stroju kaszubskiego możnaby się kierować występowaniem, np., czepka złotogłowia u kobiet i czapki baraniej z nausznicami czy granatowej sukmany u mężczyzn, chociaż ich zabytkowych okazów zachowało się nader mało. Istnieje też tu teren, gdzie występują w strojach ludowych zarówno kaszubskie kabatki płócienne, długie sukmany, jak i kaszubskie baranie czapki. Jest to teren pzrejściowy (powiat słupski, bytowski, płn.-wsch. część powiatu chojnickiego). Na koniec trzeba wspomnieć też, że na zanik ubioru ludowego lub niektórych jego elementów wpłynęła migtracja ludności na inne tereny.
Stroje męskie i kobiece
Przedstawione poniżej stroje ludowe Kaszub to najbardziej uaktualniona i wierna tradycji forma stworzona w oparciu o stare wzory strojów używanych przez Kaszubów z okolic Kartuz.

Panny nosiły czółka, nakładane od przodu do tyłu, mężatki - czepce haftowane złotogłowiem, a dzieci i dziewczęta - wianki z kwiatów.
Serdak z jednobarwnego aksamitu z haftem kaszubskim, wyszywany nićmi złotogłowia, wiązany wstążką. Latem Kaszubki nosiły białe, płócienne staniki, które miewały nieraz rękawy.
Koszula biała dziewczęca, haftowana, ma rękawy długie, zakończone mankiecikami oraz mały, stojący kołnierzyk, wiązana na wąskie tasiemki lub zapinana na kilka guzików.
Fartuch biały, płócienny, zdobiony u dołu szlakiem haftu kaszubskiego wielobarwnego.
Spódnica jednobarwna z naszytymi u dołu 2 paskami koloru czarnego, niekiedy zakończonymi u dołu koronką.
Pończochy białe lub modre, wykonane z wełny lub bawełny, długie, gdy podtrzymywane na udzie guzikiem i spinką lub gumą dookoła uda, albo długie do kolan, gdy ubierano majtki-pantalony sięgające poniżej kolan.
Buty czarne na 4-, 5-centymetrowym obcasie, podbite skórą (kruponem), sznurowane lub z czerwoną kokardą.
Halka duża (spódnik) - biała, płócienna, noszona pod spódnicą, wykończona białą koronką.
Halka mała (spódnik) - j.w., noszona pod halką dużą.
Majtki-pantalony (spodne bukse) - noszone pod halkami, długie poniżej kolan, uszyte z płótna lub barchanu.
Kapelusz noszony prawie cały rok, zwłaszcza w dni uroczyste, wykonany z filcu, wzorowany na średniowiecznych okryciach głowy lub okryciach typu Biedermair, albo wzorowany na czapkach urzędowych z poł. XIX wieku, czy też typu miejskiego z końca XIX wieku.
Kabat bez kołnierza i rękawów, z haftami z przodu i z tyłu, szyty z granatowego lub modrego samodziałowego warpu lub z kupnego sukna, zamykany na haczyk lub haftkę.
Krawat zakładany pod kołnierz i wiązany pod brodą na dużą kokardę, względnie węzeł, uszyty z miękkiego materiału.
Koszula płócienna, biała, z wykładanym kołnierzem, haftowanym, z rękawami, też haftowanymi.
Kamizelka zakładana na koszulę, noszona prawie każdego dnia, zszyta z materiału średniej grubości, jednokolorowego z wzorkami czarnymi, żółtymi, zielonymi lub wytłaczanymi prążkowanymi, zapinana na guziki złote lub srebrne, na podszewce, sięga poniżej pasa-talii.
Spodnie białe lub kremowe, płócienne, długie i wąskie, ściągnięte paskiem, wkładany dół nogawek do cholewek butów długich. Noszono też spodnie brązowe (bukse brune) ze sztruksu, dół nogawek wkładany do cholewek butów długich, ubierane do prac gospodarskich (podobnie kobiety do prac gospodarskich nakładały na jedną spódnicę drugą, uszytą z grubszego materiału).
Buty długie, z cholewami, noszone przez bogatych Kaszubów, czarne, ubirane tylko na niedziele (zwłaszcza wesela), wyściełane płótnem, ściągane za pomocą urządzenia o nazwie "pachołek". Do codziennej pracy w gospodarstwie Kaszubi ubierali stare buty ("kurpe" lub "korczi").

Chusta biała, płócienna, w kształcie trójkąta, zakładana od przodu głowy.
Bluzka zapinana na guziki lub wciągana przez głowę, z małym, stojącym kołnierzem u dziewcząt, a z dużym kołnierzem nakładanym i obszytym koronką u mężatek, z rękawami marszczonymi na końcu, sięgającymi poniżej łokcia, z czerwoną wstążką przy kołnierzu.
Spódnica, pantalony i pończochy oraz halki mała i duża - jak w stroju świątecznym.
Fartuch z materiału w różnych kolorach, ozdobiony drobnym ornamentem roślinnym.
Drewniaki to obuwie robocze, noszone cały rok, podobnie jak chodaki (koerczi) - korki, czyli męskie pantofle robocze o drewnianej podeszwie i skórzanym wierzchu.
Czapka noszona cały rok, koloru czarnego, okrągła, z daszkiem.
Koszula, kamizelka i spodnie - jak w stroju świątecznym.
Skarpety z owczej wełny, noszone cały rok, robione na drutach.

Czepiec - jak w stroju galowym, ponadto został obszyty dookoła chustą, a z boków przyszyto wstążki wiązane pod brodą w kokardę.
Koszula biała, obie halki, majtki-pantalony i pończochy - jak w stroju odświętnym.
Kabatek wdziewany na koszulę w chłodniejsze dni, granatowy lub wiśniowy, z rękawami.
Fartuch jedwabny na święta lub płócienny na dzień, czerwony, różowy, niebieski lub żółty.
Buty ubierane na pończochy, koloru czarnego, sięgające do kostek, wiązane na sznurowadła w dni robocze, a na wstążkę czerwoną na kokardę w święta.
Czapka z podniesioną z przodu krawędzią, z materiału wodoodpornego, na czas połowów.
Koszula - jak w stroju galowym.
Kurtka z materiału wodoodpornego, wciągana przez głowę, na czas połowów.
Spodnie rybackie, obcisłe przy kolanach, szersze górą, szyte ze skóry - żółte lub czarne, z płótna - białe.
Buty długie czarne - ze skóry surowej, nie farbowanej, z płótnem wewnątrz, moczone w rybim tłuszczu, by nie przemakały.

Strój wyjściowy kobiecy - jak rybacki roboczy. Dodajemy tylko chustę zakładaną na ramiona na kabatkę, zielona niebieska lub czerwona, w motywy kwiatowe, z frędzlami, z bawełny lub z płótna, złożona w trójkąt.
Czapka z nausznikami i długim okryciem karku lub czapka z brązowego kożucha o włosiu krótko przystrzyżonym.
Koszula - jak w stroju świątecznym, a buty - jak w stroju rybackim roboczym.
Kaftan ten to marynarka uszyta z sukna ciemnozielonego lub granatowego.
Spodnie z materiału czarnego, nogawki wąskie wkłdaner w cholewki butów.
Pas - dodatek do stroju, noszony w talii na kaftanie, koloru wiśniowego w ciemne, czerwone wzory.
* * *
Na uwagę zasługuje strój, nie istniejącej już grupy etnograficznej, Słowińców. Zimowy strój męski to: czarna czapka barania z czerwonym denkiem, biały kabat płócienny z barchanową podszewką, białe krótkie spodnie, białe pończochy z czerwonym lampasikiem i kożuch z dwóch baranich skór, do których doszyto rękawy. Letni strój męski to: kapelusz, sukmana granatowa z czerwonym podbiciem, stojącym kołnierzem, zapinana na haftki, kamizelka barwista, krótkie spodnie z boku z czerwonym sznurkiem, płytkie trzewiki oraz pończochy w biało-czarną szachownicę. Kobiecy strój to: biały czepek lub czapeczki z naszyciem, albo czarna chustka wiązana wokół głowy, koszula z długimi rękawami, spódnica czerwona, długa, gęsto fałdowana z pasiastym oblamowaniem u dołu, gorset z trójkątną wstawką w białe i czerwone paski (sznurówka), krzyżowana chustka czerwona na piersiach i niebieskie pończochy.
* * *
Mimo niegdysiejszego zanikania elementów stroju ludowego Kaszub, pocieszającym jest fakt, iż obecnie bardzo prędko przywraca się pamięć o korzeniach Ludu Kaszubskiego i odżywa tradycja.Trudno natknąć się teraz na miejscowość lub wieś na Kaszubach, gdzie nie rozbrzmiewałaby rodzima muzyka, gdzie nie byłoby słychać języka kaszubskiego, gdzie nie kultywowanoby tutejszej tradycji. Jest to o tyle pocieszające, że dobrze świadczy o mieszkańcach tej Ziemi, którzy nie tylko nie zapomnieli, że są Polakami, ale również pamiętają o wartościach, które zostawili im i starali się niegdyś przekazać ich ojcowie i przodkowie - mieszkańcy, którzy umiłowali tę Ziemię nade wszystko.

Bibliografia
1. Kwidziński Fr., Kaszubskie stroje ludowe. Gmina Kartuzy, Kartuzy 1998
2. Stelmachowska B., Atlas Polskich strojów ludowych., cz. 1. Strój kaszubski. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1959.

 


NAJI GOCHE | e-mail: