WEDLE ZAPISKÓW
KS. PROBOSZCZA JANA GOTFRYDA BORKA
Parafia Borzyszkowa leży już na skraju Prus Zachodnich a dotyka granic dzisiejszej prowincji pomorskiej. W czasach dawniejszych należała oda do dyecezyi gnieźnieńskiej, później do dyecezyi kujawsko-pomorskiej, a od czasów bulli „De salute animarum”, tj. od roku 1821 wchodzi w skład dyecezyi chełmińskiej. Mieszkańcy parafii borzyszkowskiej i filii jej brzeźnieńskiej (Brzeźno, Adlig-vel Polnisch-Briesen) są z małemi tylko wyjątkami rodowitymi Kaszubami, u których cechy pierwotne dość czysto się zachowały. Dlatego też o zakątku borzyszkowskim szczupłe tylko mamy wiadomości. Licha dotychczas komunikacja w tej okolicy, utrudniająca podróżowanie, jak nie mniej rozproszenie, a po części i zniszczenie dawnych archiwalii, a mianowicie akt grodzkich i ziemskich, wpłynęły na to. Czas przeto, aby zebrać choć szczątki i uratować pozostały jeszcze materyał historyczny od zagłady, bo doświadczenie uczy, że to, co dziś jeszcze jest, może być jutro niepowrotnie straconem.
Materyałem takim są zapiski księdza Jana Gotfryda Borka, który rządził parafią borzyszkowską od roku 1751.
Z ksiąg kościelnych borzyszkowskich wynika, iż instytuowanym był on na probostwo dnia 26 maja 1751 roku, a wprowadzonym przez ks. kanonika Jakoba Templińskiego dziekana człuchowskiego, proboszcza przechlewskiego dnia 27 maja 1751 roku. Ślady jego działalności spotyka się jeszcze 1769 roku.
WIEŚ BORZYSZKOWY
Wszyscy Szadowie-Borzyszkowscy pochodzą od Jana zwanego Szade (nie wiedzieć, czy Szkody czy Szadego, tyle co siwiejącego), który 1352 roku od Kośka czyli Nikodema i współdziedziców jego majątek ten nabył.
Wsi do tego kościoła parafialnego należących jest 14. Pustkowiów liczy się ogółem 21, których spis z krótkim objaśnieniem podaje się tu a mianowicie:
BORZYSZKOWY
Wieś wzwyż wymieniona i pierwsza z wszystkich innych, fundatorka i matka kościoła, liczy ze wszystkiem dworów dziesięć, chałup chłopskich ośm, oprócz domku organistowskiego. Wieś ta, jak mówią, posiada włók dwadzieścia siedem. (Jest to gniazdo licznie rozrodzonych Borzyszkowskich-Szadów, Gabryszów, Witków i Wyżków alias Fischków czyli Rybków. Szymon Knyps-Trzebiatowski uzyskał od Joanny Katarzyny z Radziwiłłów Leszczyńskiej starościny człuchowskiej 28 grudnia 1660 roku przywilej na sołectwo borzyszkowskie. Za dawnych już czasów siedzieli w Borzyszkowach Stypowie-Rekowscy, Pupkowie-Zabińscy, Darzynowie-Ciemieńscy, Jantowie-Lipińscy, Korzbokowie, Łąccy, Chełmowie-Podlewscy, Kopowie-Ostrowscy. Na ambonie kościoła borzyszkowskiego wymalowanych jest 5 herbów, a mianowicie herb Wnuków-Lipińskich, Aubrachtów-Prądzyńskich, Darzynów-Ciemieńskich, Szadów-Borzyszkowskich. Piąty oznaczony jest literami M. K. odnosi się może do Lwów-Kiedrowskich, ale nie odpowiada warunkom heraldycznym. Szósty herb umieszczony jest na bocznym ołtarzu, ma w tarczy krzyż, półksiężyc i dwie gwiazdy. Nazwy miejscowe zachodzą tu: Kamieńcza jezioro (Kamenz-See), Dębowagóra (pole), puścizna pod Mogiłkami).
BIAŁE
Dom jeden nad jeziorem takoż nazwanem, na obszarach brzeźnieńskich, pół mili od Brzeźna położony. Mieszkaniec domu tego oprócz kolędowego nie daje proboszczowi nic. (Jezioro obecnie zowią Białym stawem. Zabudowania zerwano, ale nazwa pustkowia znana jeszcze. Po niemiecku przezwano je „Biallen”).
BOROWYMŁYN
Młyn po niemiecku „Huttmuhl”, nazywał się niegdyś Prądzyńskim młynem, ponieważ na granicy Prądzony leżał. Roku 1510 uzyskali dwaj bracia rodzeni Maciej i Michał Roggenbuszowie od J. W. Andrzeja Górskiego podkomorzego poznańskiego starosty człuchowskiego i chojnickiego przywilej na łąki nad jeziorem Puch) położone, również wolny połów ryb w Gwiazdem jako też trzy włóki roli. Wystawili oni młyn w borach, który Borowym młynem się zowie. Do mlewa w tym włynie zobowiązane były następujące wsie: Prądzona, Łąkie, Glisno, Borzyszkowy, Ostrowite, Lipienice, Kiedrowice i Brzeźno, wszystko to na mocy przywileju Górskiego, który król Zygmunt I w Krakowie 1546 roku potwierdził, a lustrowanie ziem pruskich, tj. Alexander Gąsiorowski skarbnik i pisarz królewski przy lustracyi generalnej ziem pruskich podpisali. W następnych czasach wybudowano przy tem młynie wieś. Włók posiada takowa 18, oprócz tego 4 sołtysowskie. (Posesya za starym młynem, obejmująca 10 mórg, nadanych krawcowi Pawłowi Głowińskiemu przez starostę człuchowskiego księcia Radziwiłła, należy teraz do Osowa. 1777 r. tytułowali się Jan Szmytt i Paweł Żmuda-Trzebiatowski sołtysami borowskimi, z czego wnosić by należało, że wieś zwano też Borowem. 1756 r. spotykamy nazwę „Heudemuhl”. Od dawna siedzieli tu chłopi z szlachtą zmieszani, tak 1754r. Kazimierz Wętoch Rekowski, posiadacz lemaństwa, ca 1700r. Andrzej Stanisławski, 1736r. Wojciech Stanisławski i żona Katarzyna z Chełmowskich. Około roku 1788 załozył tu Piwonka hutę szkła. Potomkowie Piwonki mieszkają w Konarzynach. Nazwy miejscowe spotykamy tu takie: Borowa niwa, pole Chojami nazwane, pola Ostrów, Kaliska, Piecyska (Pieczyska), Dąbrowa, łąka Okop, bagno Żurówka, bagno Rosocha, jeziora: Babie, Taran, Gwiazdno czyli Gwiazde obfite w pstrągi, Wieczywno. Łąka „Okop” wskazuje na ślady przedhistorycznej kultury).
CYRA
Pustkowie to wzięło nazwę od swego założyciela. Wybudował je krótko po roku 1690 uczciwy Maciej Cyra na gruntach starostwa tucholskiego nad jeziorem Kielsk, skąd też w starych fragmentach metryki zwano je „Pustkowem od Kielskiego”. Obecnie nazywa się Modrzewskim od teraźniejszego posiadacza, którego poprzednik Krzysztofor Modrzewski 1726r. uzyskał był nowy przywilej na tę posiadłość od Jaśnie Wielmożnego Grzegorza Wojciecha Jackowskiego podkomorzego pomorskiego, starosty tucholskiego. Wtedy ustąpiła stara nazwa Cyra przed nową od Modrzewskich wziętą. (Cyra, jako nazwa miejscowa, jest teraz zupełnie nie znaną. Osadę tę zowią dziś pospolicie pustkowiem Modrzejewskim. Rodzina Cyrów mieszkała w 19. stoleciu w sąsiedniej parafii konarzyńskiej. Modrzewscy vel Modrzejewscy dawniej podobno zwali się Miłkowskimi).
HAMER
Stare to pustkowie na obszarach do zamku tucholskiego należących wybudowane, już w wizytacji Trebnica z r. 1653 przytoczone, wzięło nazwę od hamerni (kuźnicy), która niegdyś tu istniała. Teraz jest tu wyborny młyn do zboża, należący się panu Grzegorzowi Plutowskiemu. (Teraźniejsza nazwa urzędowa jest Hamermuhle. Ludność tutejsza nazywa miejscowość tę jak dawniej Hamrem. Jest tu też ogród Chmielnik i ogród Ostrówek pod Prądzonką, pole Szalak, bagno Wronia woda, rzeczka Klonecznica. Rodzina Plutów alias Plutowskich rozgałęziła się w tej okolicy bardzo. Nabywszy posiadłość w Prądzonce 1724r., przyjęła nazwę Prądzyńskich, nie zaniechawszy przy tem starej nazwy Plutów. Stąd poszło nazwisko podwójne Pluta-Prądzyński. Z Pluty wytworzył się Pluto. Obecnie prawie wszyscy z tego gniazda Prądzyńscy piszą się Plutonami-Prądzyńskimi, von Pluto-Prądzyński).
KAŹMIERZ
Nazwa pustkowia tego pochodzi od obecnego posiadacza Kaźmierza Dorawy, który w tych czasach je przechcił. Niegdyś nazywało się Rudnikiem od Stanisława Rudnika, który je w r. 1696 wybudował. W starej księdze metrycznej zwie się „Pustkowem nowem podle Cyry”, ponieważ leży w sąsiedztwie i pobliżu pustkowia Modrzewskiego (wtedy Cyrą zwanego. Nazwa Kaźmierz nie utrzymała się długo. Wkrótce wyłoniła się obok starej nazwy Rudnik, nowa zupełnie, trzecia, tj. Dorawo, od nazwiska Kaźmierza Dorawy wzięta. Dwie te nazwy ostatnie, Rudnik i Dorawo były jeszcze 1850r. w użyciu. Później przywrócono pierwotną nazwę Rudnik).
SZTOLPMAN
Pustkowie od pierwszego swego wystawiciela tak nazwane. Wybudowali je bowiem około r. 1720 Paweł i Krzysztofor Sztolpmanowie. (Przywilej ks. Radziwiłłowej starościny człuchowskiej z r. 20 lipca 1730 i 12 czerwca 1748 opiewa na Michała Stoltmana. Pisownia nazwiska rodziny Stoltmanów vel Stolpmanów jest niestała. Urzędy nazywają pustkowie Stoltmann, ludzie miejscowi Sztolpmanami albo Stoltmanami).
WOYSKO
Wieś tę nazywano dawniej Rekowską Dąbrową, należy ona do starostwa człuchowskiego, a założył jąniejaki Meyer na mocy przywileju starosty człuchowskiego Jana Weyhera z dnia 23 września 1610r. Jest tu dwóch sołtysów a sześć osadników.
(Sołectwo jedno dzierżyli od dawna i dziś jeszcze dzierżą Wętochowie-Rekowscy, stad też pewnie zazywano tę wieś Dąbrową Rekowską. Jeziora są tu: Wojskie, Brzózk, Kwiatno, Lubonia, Gacki).
ZAPCENIE
Pustkowie w sąsiedztwie stawu Pcenie, od niego tak nazwane, zamieszkałe jest przez sześciu ojców rodzin. Wybudowano je na obszarach, o które wieś Kiedrowice i zamek człuchowski spory wiodą, i to dopiero po roku 1653, ponieważ żadnej o niem nie masz wzmianki w wizytacyi Trebnica. (Przywilej na Zapceń wydała księżna Anna Radziwiłłowa starościna człuchowska 9 sierpnia 1711r. Jest to gniazdo rodzin Schutzów i Myszków, którzy już 1751r. tu mieszkali. Jezioro Pceń spuszczono około r. 1865. Inne nazwy miejscowe zachodzą tu takie: jezioro Czarne, rzeczka Jażdżewka, staw Szerzewka, bagno Białebłoto, pastwisko Dębowy smok).
/cd/
