Przed wiekami, gdy okolice dzisiejszej wsi Nakla porastały rozległe puszcze pełne zwierzyny, a liczne stawy i jeziora dostarczały różnych gatunków ryb, ludność zamieszkująca te okolice trudniła się rybołówstwem, łowiectwem i pasterstwem. Niezbyt urodzajne, kamieniste gleby leżące ugorem wykorzystywano głównie jako pastwiska. Grupy pasterzy rozpoczynały każdej wiosny wędrówki w celu znalezienia dogodnego miejsca na trwający aż do późnej jesieni wypas. Jedna z takich grup dotarła do miejsca, gdzie leży dziś wieś Nakła. Teren do letniego postoju wydawał się wymarzony. Łagodne zbocza sporej dolinki znakomicie nadawały się na pastwiska. Lasy mieszane rozciągające się od północy i zachodu, a iglaste od wschodu i południa, a nade wszystko centralnie połażony niezbyt głęboki staw, zachęcały do osiedlenia się tu na stałe.

Wkrótce nad brzegiem stawu przystąpiono do budowy drewnianej szopy zwanej pasturnią, która miała służyć jako pomieszczenie dla owiec i mieszkanie dla pasterzy. Gdy wkopywano słupy, na których miała się oprzeć drewniana konstrukcja pasturni, natrafiono na niespotykanych rozmiarów kieł dzika. Odtąd pasterze nazywali swą siedzibę pasturnią „na kle”, a gdy po latach przybyło w dolince mieszkańców i powstała tu spora osada, nazwę pierwszej chaty przyjęto za nazwę całej osady.

Tak brzmi treść legendy przekazywanej z pokolenia na pokolenie i traktowanej przez mieszkańców wsi z dużą powagą. Trudno dziś ustalić, kiedy powstała, lecz pewne jest, że zrodziła ją dążność do wyjaśnienia trudnej do zrozumienia nazwy miejscowości.

Najstarsi mieszkańcy wsi pamiętają jeszcze starą szopę, zwaną pasturnią, stojącą nad brzegiem stawu, chociaż na pewno nie była ona najstarszym budynkiem we wsi. Także i wyjaśniania nazwy należy szukać gdzie indziej, gdyż z legendarnym kłem dzika nie ma ona nic wspó1nego.

Wieś Nakła leży niedaleko Bytowa w gminie Parchowo Malowniczy krajobraz, na który składają się liczne wzgórza, pagórki, leżące w pobliżu jezioro rynnowe są charakterystyczne dla strefy moreny czołowej. Jedno ze wzniesień w pobliżu wsi sięga 260 m n.p.m. W okolicy spotyka się dużo głazów polodowcowych.

Trudno dzisiaj ustalić, kiedy powstała osada, na miejscu której jest dzisiejsza wieś. Owalny kształt jej zabudowy był typowy dla czasów średniowiecza, sądzić jednak należy, że pierwsi mieszkańcy osiedlili się tu znacznie wcześniej.

Nazwa wsi jest nazwą topograficzną o dość trudnej dziś do wyjaśnienia etymologii.

S. Rospond ujmuje całą nazwę jako przykład prastarej, prasłowiańskiej podstawy toponimicznej nakło, której nie ma ani w dawnych, ani w dzisiejszych słownikach ogólnych. “Wśród nazw topograficznych – pisze Rospond - należy zwrócić uwagę na charakterystyczne, dawno wymarłe już podstawy (...), nakło (Nakło) wilgotne miejsce porośnięte wikliną”.

Etymologia nazwy w ujęciu Rosponda wydaje się w zupełności przekonywająca. Położenie wsi, zlokalizowanie najstarszej zwartej części zabudowy wokół stawu, bagnisty teren od strony wschodniej, wskazują na trafność takiej a nie innej interpretacji.

Odległe dzieje wsi związane są ściśle z historią parafii parchowskiej. Parafia w Parchowie została założona przez księcia Świętopełka, władającego Pomorzem w okresie rozbicia dzielnicowego, za czasów biskupa kujawskiego Michała (1222—1256).

Pierwsza wzmianka o wsi dotyczy roku 1252. Autor monografii parafii parchowskiej, dziekan kościerski Podlaszewski, przytacza za ks. Kujotem autorem “‚Dziejów Prus Królewskich” następujący tekst: “(...) ks. biskup Wolimir ordynariusz diecezji włocławskiej w piśmie z dnia 30 czerwca 1252 r. pisze, że jego poprzednik Michał dokonał konsekracji nowego w Parchowie kościoła i on temu nowo założonemu odstąpił swoje dziesięciny z Parchowa, Nakła, Żukówka i Golusina na prośbę księcia Świętopełka, który o potwierdzenie tej darowizny prosił, co też ks. Wolimir jako biskup uczynił”.

W “Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich” czytamy: “W 1253 r. potwierdza biskup kujawski Wolimir kościołowi w Parchowie dziesięciny ze wsi Nakła”. Owe potwierdzenie dziesięcin jest pierwszym zachowanym dokumentem, w którym figuruje nazwa tutejszej miejscowości.

W 1253 roku Nakło należało do biskupa kujawskiego. Gdy w 1308 roku Krzyżacy zajęli Pomorze, w Parchowie utworzono starostwo i włączono je do powiatu bytowskiego. Z chwilą sprowadzenia kartuzów do dzisiejszych Kartuz, co nastąpiło w roku 1381, parafię parchowską włączono do powiatu mirachowskiego.

W roku 1642, w kilka lat po inkorporacji ziemi lęborskiej i bytowskiej do Korony (1631 r.), Parchowo wraz z miejscowościami objętymi zasięgiem parafii, ponownie zostało przydzielone do powiatu bytowskiego, po czym znowu na skutek przekazania ziemi lęborskiej i bytowskiej w lenno elektorom brandenburskim (1651 r.) powróciło do powiatu mirachowskiego. W 1772 r. w wyniku I rozbioru Polski, Pomorze dostało się pod rządy pruskie. W Parchowie zlikwidowano starostwo.

Trzy pokolenia Kaszubów żyjących w tej wsi przeżyło okres germanizacji pod zaborem pruskim. Każde z nich zachowało jednak swą gwarę i przekazało pokoleniom następnym. Okres zaborów nie pozostał jednak bez wpływu na ich mowę. Z języka niemieckiego zapożyczono nazwy dla niemal wszystkich wyrobów przemysłowych, które dotąd na wsi nie były znane. W tym też okresie zaniechano noszenia strojów ludowych, zagubiono większość zwyczajów i obrzędów, zaprzestano uprawiania rzemiosła.

Na mocy traktatu wersalskiego w 1910 roku ustalono nową granicę między Polską a Niemcami. Nakła miała szczęście znaleźć się po stronie polskiej. Nowa granica państwa pokrywała się z granicą wsi.

Według informacji mieszkańców w 1920 r. rozpoczęły się zajęcia w polskiej szkole, która mieściła się w nowym, wzniesionym w 1911 roku budynku.

Zgodnie z podziałem administracyjnym Nakla przez cały okres dwudziestolecia międzywojennego należała do powiatu kartuskiego.

Na terenie wsi istniały wówczas trzy duże gburskie posiadłości i kilka mniejszych, będące własnością tutejszej szlachty zagrodowej. Pewną część mieszkańców wsi stanowili tzw. “pachciarze”, którzy w zamian za robociznę i świadczenia w naturze dzierżawili niewielkie obszary ziemi pańskiej. Reszta bezrolnych mieszkańców wsi pracowała u miejscowej szlachty jako stali robotnicy rolni. Wielu z nich z goryczą wspomina tamte czasy, kiedy w zamian za skromne pożywienie w czasie pilnych prac polowych i wynajmowanie jednoizbowego mieszkania w chałupie będącej własnością pana, zmuszeni byli do stawienia się do pracy na każde zawołanie.

Wkrótce po wytyczeniu nowej granicy państwa osiedliło się we wsi dziesięć rodzin przybyłych z Polski centralnej, głównie z woj. poznańskiego i warszawskiego. Ojcowie tych rodzin objęli funkcję strażników granicznych. Wynajmowali oni mieszkania we wsi i byli wysoko oceniani przez miejscowych Kaszubów. Z mieszkańcami wsi łączyły ich serdeczne stosunki. Oni zajmowali się organizowaniem życia kulturalnego we wsi, byli założycielami grup “Strzelców” i “Wojaków” zrzeszających młodych chłopców i dorosłych mężczyzn. Grupy te spełniały rolę dzisiejszych oddziałów samoobrony. Wszyscy strażnicy graniczni i ich rodziny posługiwali się językiem ogólnopolskim, ale język ich nie wywarł widocznego wpływu na mowę mieszkańców wsi, to raczej oni sami (a zwłaszcza ich dzieci) przyjmowali wiele zwrotów gwarowych. Do dziś zachował się we wsi, nad szosą Bytów – Kościerzyna okazały polski budynek celny.

Wybuch wojny we wrześniu 1939 roku wywołał panikę. Wszystkie rodziny opuściły wieś, pozostawiając większość dobytku i żywy inwentarz. Ci, którzy ukryli się w pobliskim lesie u jednego z gospodarzy, wrócili po kilku dniach na polecenie żołnierzy niemieckich, którzy zapewniali ich o całkowitym bezpieczeństwie.

Majątki ziemskie zostały przejęte przez Niemców, a większość mieszkańców w ramach Arbeitsamtu zmuszona była do pracy i świadczeń na rzecz okupanta lub wywieziona została na tereny Rzeszy. Ci, którzy nie wyrazili zgody na podpisanie tzw. III grupy, zostali wraz z całymi rodzinami wywiezieni do obozów w Potulicach i Sztutoffie.

Okolice wsi były terenem działań partyzanckiego oddziału Pomorskiej Organizacji Wojskowej “Gryf Pomorski”.

Dzień 8 marca 1945 roku był dniem wyzwolenia miejscowości. W wyzwalaniu tych terenów uczestniczyła 70 Armia II Frontu Białoruskiego pod dowództwem gen. Popowa. Istotne zmiany polityczne i społeczne, jakie nastały wraz z powstaniem Polski Ludowej, wywarły ogromny wpływ na życie mieszkańców wsi, zmieniając całkowicie jej społeczną strukturę i stwarzając inne niż dotychczas perspektywy jej rozwoju.
/cdn/

Niniejszy artykuł autorka napisała w oparciu o swą pracę magisterską, obronioną w słupskiej WSP. Tekst ten był częściowo publikowany w byłym tygodniku „Zbliżenia”. /tz/