1. Czepiec kaszubski - "Złotogłowie kaszubskie"
Za haft ludowy przyjęto powszechnie uważać ten haft, który występował w dawnym stroju ludowym i choć był przeznaczony później na inne formy (obrusy, serwety, bluzki, itp), jego geneza wiązała się ze strojem, a już w najstarszych dokumentach pisanych (m. in. św. Ottona) wspomina się, iż Kaszubi szczególnie dbali o swoją odświętną odzież (doskonałe materiały, kolorowe aplikacje, naszywki ze złotych i srebrnych nici, spinki, sprzączki, złote łańcuszki z amuletami z drogich kamieni i pereł). Tę dbałość o ubiór potwierdzają nie tylko dawne przekazy kronikarskie, czy spisy inwentarzowe z XVII i XVIII wieku, ale i inne przekazy pisane oraz ludowa tradycja ustna z XIX wieku. Na uwagę zasługują nie tylko czepce, ale i bogato zdobione aplikacjami kaftaniki i staniki, wyszywane koszule, delikatne chustki dziewczęce, kolorowe haftowane męskie "półkoszulki", czyli podszyjniki, a nawet rękawice. Zachowane nielicznie oryginalne egzemplarze czepca kaszubskiego pod nazwą "złotogłowie" świadczą o doskonałej technice hafciarskiej, o bogactwie motywów zdobniczych i stanowią ważny dokument tej sztuki.

O złotogłowiu wspominał w swym artykule Tadeusz Seweryn pt: "Kaszubskie złotogłowie i nowe hafty wdzydzkie", Adam Fischer w pracy pt: "Zarys etnograficzny Pomorza", Friedrich Lorentz w "Zarysie etnografii kaszubskiej", Bożena Stelmachowska w "Sztuce ludowej na Kaszubach", Maria Przeździecka w "Zagadnieniach genezy haftów kaszubskich", Kazimierz Pietkiewicz w "Hafcie i zdobieniu stroju ludowego", Maria Szczypkówna w "Haftach żarnowieckich", itd.

Czepiec ów szyty był z czarnego, granatowego, niebieskiego, ciemnosepiowego lub ceglastego aksamitu, jedwabiu, adamaszku, brokatu lub sukna. Brzegi obszywano koronkami ze złotych lub czarnych jedwabnych nici. Obok wykwintnych czepców noszono skromniejsze nakrycia głowy - jedwabne, haftowane kolorowym jedwabiem, oraz białe. Ale największą jego ozdobą był haft wykonany złotą lub srebrną, rzadziej jedwabną nicią. Stosowano 4 zasadnicze rodzaje haftu: 1) kładziony ("couchure") - a) zwyczajny, b) na podwleczeniu z nitek, c) cieniowany; 2) bajorkowy ("canetille") - równoległy do nitek podwleczenia; 3) wypukły ("en relief") - na podłożeniu "maski", czyli na podkładce z nici lub innego materiału; 4) przekłuwany ("passe") - ścieg płaski wykonany przeważnie nicią jedwabną. Wzbogacano też haft innymi ściegami, np. liniowano główny motyw rzędem nici, przewlekano je na krzyż, obciągano metalowymi pasemkami. Uważa się też, że istniał biały haft na białym tle (zbiory muzeów Kartuz i Słupska) i właśnie ten typ haftu uważa się za najstarszy na Kaszubach.

2. Barwność haftu i motywy
W hafcie kaszubskim występuje 7 zasadniczych kolorów: trzy niebieskie (od jasnego błękitu do ciemnego szafiru), żółty, czerwony, zielony i czarny.

Liczne motywy: dzwonki, niezapominajki, lilie, goździki, margerytki, róże, chabry, bratki, koniczynki zostały zaczerpnięte z rodzimej przyrody. Inne (owoce granatu, palmety, tulipany, liść akantu, przekształcony też liść dębu, czy rodzimy oset) przywędrowały z dalekich krajów i trafiły z kościołów pod strzechy. Żuczek i pszczółka pochodzą z wierzeń ludu sięgających czasów pogańskich. W wielu kompozycjach elementem wiodącym jest "drzewo życia", którego gałęzie nie mają prawa się krzyżować, nakładać i przeplatać, bo życie człowieka powinno być proste i przejrzyste.

3. Ośrodki i szkoły haftów
Haft kaszubski wykonuje się obecnie różnokolorową muliną. Niegdyś stosowano naturalne barwniki, np. barwnik brunatny uzyskiwano z wywaru kory dębowej, barwnik czerwonawy z wywaru kory olchowej lub czarnych mrówek leśnych, itp.

I. Haft wdzydzki - związany z Wdzydzami Kiszewskimi (płd. Kazsub, niedaleko Kościerzyny). Najbardziej znani hafciarze i działacze to: Teodora i Izydor Gulgowscy (twórcy i propagatorzy), Jadwiga Fethke, Mksymilian Lewandowski, Aniela Grulkowska, Bronisława Tuszkowska, Bronisława Plińska, Marta i Matylda Bławatowe, Leokadia Turzyńska, Helena Grulkowska, Julianna Szlubach, Władysława Wiśniewska, Jadwiga i Roman Hincowie, Zofia Jaźwińska, Helena Łosińska, Teresa Nadolna.

Kolory: niebieski, zielony, czerwony, żółty, czarny, pastelowe morele i róże, odcienie pomarańczu, brązu i niebieskiego. Dominują ciężkie i bogate motywy.

II. Haft żukowski - wywodzi się z Żukowa, zapoczątkowany przez norbertanki sprowadzone ok. 1209 r. przez księcia Mściwuja I, ze Strzelna Kujawskiego, osiadłe w klasztorze w Żukowie k. Gdańska.

Najstarszy haft. Najbardziej znani hafciarze i działacze to: Jadwiga i Zofia Ptachowe, Marianna Okopiewska, Maria Nowicka, Jadwiga Cyperska, Małgorzata Jażdżewska, Franciszka Sobczak, Wanda Dzierzgowska, Monika i Leokadia Hildebrandtowe, Bernadeta Reglińska, Paula Ugowska, Aniela Rugowska, Anna Szalewska, Maria Dąbrowska, Helena Hopka, Maria Bistroń, Zofia Kryszewska, Ewa Wendt, Jadwiga i Mieczysław Grotowie, Alicja Serkowska, Zofia Formela, Bolesława i Anna Kaniowskie, Daniela Laskowska, Józefa Wróbel, Gertruda Hinc, kobiety z Chmielna, Borzestowa, Stężycy, Sulęczyna i Kamienicy Szlacheckiej.

Przewaga błękitów dostosowanych do powierzchni płótna, natężona barwa czerwona - nie jaskrawa, zieleń oliwkowa, żółty słoneczny. Częsty motyw "róży", motywy oszczędne, płynność linii, równomierne rozmieszczenie akcentów.

III. Haft pucki - zapoczątkowany przez cysterki z Żarnowca.

Najbardziej znani hafciarze i działacze to: Antonina Pronobis, Helena Miotk, Bronisława Wycza-Plińska, Helena Śliwińska, Otylia Grabowska, Wanda Torlińska, Marianna Potrykus, Jadwiga Kaleta, Stefania Wujko, Magdalena Elwart, Janina Skowrońska, Jadwiga Semak, Irena Lemke, Agnieszka Lisakowska, Mariola Selin.

Najczęściej, nie spotykane gdzie indziej, motywy to: sieci, fale, mikołajek nadmorski. Tonacja 7-barwna, gdzie czerwień jest przygaszona, zieleń raczej ciemna, żółty słoneczny, odcień niebieskiego aż po granat.

IV. Haft wejherowski - powstał po wojnie w oparciu ohaft żukowski, pucki i wdzydzki, o wzornictwo z mebli i obrazów malowanych na szkle.

Najbardziej znani hafciarze i działacze to: Franciszka Majkowska (autorka haftu), Anna Konkel, Jadwiga Kreft, Małgorzata Albecka, Stefania Kolczyk, Magdalena Wasielke, Jadwiga Zarach, Gertruda Kowalke, Zofia Okrój, Elżbieta Ebel, Wanda, Helena i Maria Biegańskie, Elżbieta Janeczek, Wiktoria i Regina Śliweckie, Gertruda Kowalska, Elżbieta Bojka, Wanda Brzeska, Władysława Wałdowska, Edmund Szymikowski.

Barwy: żółć i żółty cytrynowy, czerwień i jaskrawy czerwony, 3 niebieskie (od jasnego do granatu). Większe elementy niż w innych szkołach, także motywy: chryzantemy, dalie, groszek, bez, astry.

V. Haft tucholski - w Tucholi nie było rodzimego haftu, były natomiast zawsze silne wpływy regionu Kaszub.
Najbardziej znani hafciarze i działacze to: Helena Grabkowska (autorka i animatorka tego rodzaju haftu), mgr Halina Mikułowska, Krystyna Jeneralska, Hanna Kawecka, rodzina Betynów,Jadwiga Szulc, Marianna Weilandt.

Kolorystyka siedmiobarwna, złoty (żółty) w nawiązaniu do dawnego złotogłowia (wyszywanie szychem i bajorkiem), złote odcienie brązu i zieleni, zdarza się 11 odcieni kolorów złota, bursztynu i zachodzącego słońca. Motywy to róg obfitości i kwiat storczyka.

VI. Haft borowiacki - kiedyś odrębny haft, który zaginął - wersja, w której się odrodził, została zdominowana przez wzornictwo kaszubskie.

Najbardziej znani hafciarze i działacze to: Honorata Bloch (autorka i twórczyni), Alojza Zaremba-Lipińska, Alina Szczęsna, Marta Fortuńska, Edyta Puzrek, Gertruda Przyborska, Elżbieta Karpińska, Stanisława Remus.

Początkowo stosowano wyłącznie kolor żółty, potem 2 - 3 odcienie żółtego, a ostatecznie 6 odcieni żółtego i koloru brązu. Dużo węzełków, haft lekki, linie płynne, duża ilość wąsów i łodyżek w motywach florystycznych.

VII. Haft chojnicki - najbardziej znani hafciarze i działacze to: Aleksandra Lubińska, Zofia Thiel i Teodozja Narloch (twórczynie i autorki), Klara Szwedowska, Irena Mładanowicz, Krystyna Wróblewska.

Hafty o bardzo drobnych motywach, z przewagą barw niebieskich, hafty białe, rzadziej złote, motywy kwiatowe drobne, układane w bardzo bogate ornamenty.

VIII. Haft w byłym województwie słupskim
1. z Bytowa i okolic
Najbardziej znani hafciarze i działacze to: Genowefa Pałubicka (rozpowszechniła reaktywowane w naszych czasach złotogłowie), Teresa Adamiwicz, Gabriela Szwarc, Maria Kuchowska, Zofia Podzwardowska, Małgorzata Herendza, Gertruda Czoska, Gertruda Prądzyńska, Pelagia Heringowa, Janina Syrek, Maria Nowak, Łucja Czyżowska, Anastazja Borzyszkowska, Gertruda Łukowicz.

Rozpowszechnianie wzornictwa i techniki wykonywania dawnych "złotnic", hafty 7-barwne.

2. z Człuchowa i okolic
Najbardziej znani hafciarze i działacze to: Józefa Sitarz (główna animatorka), Anna Czurejno, Lidia Kowalska, Irena Gawrońska, Anna Tymaszkiewicz, Janina Chwalisz, Krystyna Ferlin, Helena Barańska.

3. ze Słupska i okolic
Najbardziej znani hafciarze i działacze to: Janina Krycka, Elżbieta Koźluk, Urszula Cabańska.
Na uwagę zasługuje też jedno z najmłodszych ognisk haftu kaszubskiego - Kluki Smołdzińskie. Wzorowano się tam na założeniach nowego haftu żukowskiego. Działała tu Słowinka Ruta Koectsch, zmarła w 1966 r.

IX. haft kociewski
Regionaliści i miłośnicy kociewskiej kultury ludowej to: A. Błażyński, A. Górski, W. Kistein, J. Milewski, K. Wałaszewski i inni.

Wyszywano bieliznę pościelową, poduszki, czepce, niewielkie serwetki, czepki nocne, podzyjniki, sukmany, marynarki, bieliznę osobistą, obrusy, bieżniki, makatki, ozdabiano figury Dzieciątka Jezus lub Matki Boskiej sukienkami z białego jedwabiu, wyszywano proporczyki-zasłony, szaty liturgiczne, makaty, itp. Stosowano czarną, złotą, srebrną i kolorową nić. Motywy to: czterolistne koniczynki, trójlistne łodygi, serduszka, stylizowane dzwoneczki, półkola, owoce granatu, tulipany, zgeometryzowane gwiazdki, kółeczka, czworoboki, zygzaki w układzie pasowym, róże, stokrotki,girlandy, chabry (modraki), jagody (grona). Zastosowano haft pełny, w trójlistkach - dziurkowany, haft biały. Kolory: niebieski (jasny i ciemny), żółty i żółcienie, czerwony, zielony, biały, różowy, fioletowy, zieleń szmaragdowa, brąz.

Najbardziej znani hafciarze i działacze to: Z. Jankowska, Teresa Gulgowska, Maria Wespa, mgr Stefania Liszkowska.

X. Haft powiślański
Najbardziej znani hafciarze i działacze to: Stanisława Szreiber, Sylweryna Ikoczyńska, Zofia Izdfebska, Natalia Bijak, Stefania Dąbrowska, Stanisława Liszewska, Irena Mizera, Maria Szpalewska, Anna Szczęsna.

Haft biały, dziureczkowy. Motywy: pawie pióro, aster, tulipan, stokrotki, róże, łodygi i gałązki z drobnymi liśćmi ułożone symetrycznie lub asymetrycznie, zwieńczone stylizowanymi pączkami i kwiatami, bogato rozbudowanymi, paproć, dmuchawiec, dzwonek polny, koniczynka.

XI. Haft żuławski
Najbardziej znani hafciarze i działacze to Marta Bystroń i Zofia Kryszewska.

Motywy: roślinne - bukiet wyrastający z barokowego koszyczka lub "drzewko życia" z doniczki, stylizowany owoc granatu z rozchylonymi łupinami lub rozbudowaną pleszką, czyli "koroną", tulipan ze stylizacją wielopłatkową, róża z promieniście ułożonymi płatkami, lejkowaty kwiat przypominający kształtem nerkę zbliżony w formie do goździka, modraka, mniszka lub palmy, stylizowany jaśmin podobny do fiołka alpejskiego, margaretki, stokrotki. Kolory: zielony, niebieski (tonacja jasna i ciemna), żółty, różowy (w różnych odcieniach), czerwony, wrzosowy, fioletowy, biały, jasnożółty.

* * *
To, że tradycja hafciarska i jej kontynuacja są ciągle żywe, świadczy o determinacji, z jaką Kaszubi bronią swego prawa do tego haftu. Haft kaszubski to nie tylko dziedzictwo kulturowe Kaszub, ale i żywa dziedzina twórczości artystycznej. W swoich obecnych formach jest on traktowany jako wizytówka "Kaszubszczyzny", jako element zdobniczy na tych wyrobach, które chcą zaznaczyć swój związek z tym regionem.

BIBLIOGRAFIA
1. Błaszkowski W.,Hafty regionalne na Pomorzu Gdańskim. Wojewódzki Ośrodek Kultuy, "Cepelia", "Art-Region", Gdańsk, Warszawa, Sopot 1983
2. Haft i zdobienie stroju ludowego. "Sztuka", Warszawa 1955
3. Rezmer B., Jak haftować po kaszubsku? Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, Gdańsk 1989
4. Stelmachowska B., Atlas polskich strojów ludowych., cz.1. Strój kaszubski. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1959
5. Stelmachowska B., Sztuka ludowa na Kaszubach. Jan Jachowski, Księgarnia Uniwersytecka, Poznań 1937
6. Sztuka ludowa Kaszubów. Przeszłość i teraźniejszość. Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne, Bydgoszcz 1995