---

---

---

Redakcja i korekta Sławina Kwidzińska
Opracowanie graficzne i skład Anna Maciejewska i Maciej Ostoja-Lniski
Zrealizowano przy pomocy finansowej Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w 40 lecie istnienia Mu/cum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskie w Wejherowie
Wydawcy Instytut Kaszubski Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskie j w Wejherowie
Druk i oprawa Wydawnictwo Bernardinum Sp. z o.o Pelplin

Spis treści
Wstęp
0 Kaszubach w Kanadzie (1858-2008)
Kanada i Ontaryjskle Kaszuby
Podróż przez Atlantyk i osadnicy kaszubscy w Ontario
Od Katolickiego Ośrodka Młodzieżowego „Kaszuby" do Muzeum
I Parku Dziedzictwa Polskich Kaszubów w Wilnie
Ks. Piotr Biernacki i o. Ignacy Rafał Grzondzie], David Shulist,
Shirley Mask-Connolly i inni
Informacje prasowe o uroczystościach w Wilnie i Barry's Bay
oraz potomkowie osadników kaszubskich w wileńskim skansenie.
Krzyż Kaszubski, Madonna Kaszubska i Madonna Gdańska
Janusza Charczuka z Toronto-Combermere.

Wstęp
W Pałacu Przebendowskich - w siedzibie Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie - otwarto w lipcu 2008 roku wystawę O Kaszubach w Kanadzie 1858-2008, przygotowaną z okazji 150-lecia przybycia pierwszych emigrantów kaszubskich do prowincji Ontario w Kanadzie. Przybyszy osiedlano wzdłuż pionierskiego szlaku - drogi Opeongo, na mało urodzajnych terenach, w puszczy, którą sami najpierw musieli wykarczować, żeby otrzymać darniowe działki o powierzchni 100 akrów (40 ha). W 1858 roku na statku „Heinrich" przybyło 16 rodzin, pochodzących głównie z południa Kaszub - z miejscowości Lipusz, Parchowo, Kościerzyna i Sierakowice. Spis ludności przeprowadzony w 1861 roku wykazywał już 260 kaszubskich osadników, zamieszkałych na terenach dzisiejszego powiatu Renfrew.
Historię tych pierwszych rodzin kaszubskich (np. familii Szulistów, Etmańskich, Szczypiorów, Maszków i innych ) i ich potomków w trzecim-czwartym pokoleniu, można było prześledzić na prezentowanej wystawie i nie tylko... Wzrok przyciągały widoki pięknych kanadyjskich krajobrazów, tak bardzo podobnych do naszych rodzimych - kaszubskich, ilustrowana mapa Kanady oraz portrety osadników i fotografie z różnych uroczystości rodzinnych: z wesel, z pogrzebów, z przełomu XIX i XX wieku. Ekspozycję wzbogacały bardzo ciekawe i różnorodne zabytki, m.in. figurka Matki Boskiej Swarzewsldej z Kaplicy Leśnej z Ośrodka Franciszkańskiego Kaszuby w Kanadzie, różaniec franciszkański ojca Ignacego Rafała Grzondziela -szczególnie zasłużonego dla zachowania dziedzictwa kulturowego i tożsamości Kaszubów kanadyjskich. Na ekspozycji prezentowane były oryginalne listy Prymasa Polski, ks. kard. Stefana Wyszyńskiego, Kardynała Karola Wojtyły oraz Arcybiskupa Sławoja Leszka Głódzia, skierowane do Ojca lgnąca. Warto było zwrócić uwagę na dokumenty i pamiątki związane z księdzem Piotrem Biernackim - pierwszym kapłanem wywodzącym się z rodziny kaszubskich emigrantów: świadectwo jego urodzin i chrztu, akt ślubu rodziców z 1884 roku wystawiony przez parafię Sw. Stanisława w kanadyjskim Wilnie, notatnik księdza z 1915 roku i inne archiwalia oraz liczne,
różnorodne publikacje poświęcone genealogii, historii osadnictwa kaszubskiego, wydawane w Polsce i w Kanadzie.
Zachwyt budziły przepiękne ikony z symboliką pomorsko-kaszubską: Matka Boska Gdańska, Matka Boska Kaszubska i Krzyż Kaszubski „napisane" przez Janusza Charczuka, obecnie mieszkańca Toronto, a niegdyś Gdańska, z których dwie zostały ofiarowane przez autora Bazylice Mariackiej w Gdańsku.
Matka Boska Gdańska w aureolę ma wpisaną gdańską koronę. Dzieciątko Jezus ubrane jest w mundurek marynarski, jedną rękę trzyma w charakterystycznym geście błogosławieństwa, a w drugiej ręce żaglowiec - kogę gdańską z widocznym herbem Gdańska na rufie. W aureoli Pana Jezusa i Matki Boskiej są osadzone ozdobne bursztyny, pochodzące ze złóż znad Bałtyku.
Ekspozycję wzbogacała projekcja filmu Kaszubi kanadyjscy w reżyserii Henryka Bartula — gdańszczanina z Ontario.
Wystawa powstała z inspiracji i przy współudziale Józefa Borzyszkowskiego, przede wszystkim na bazie jego bogatego archiwum i kolekcji kanadyjskich pamiątek, których gros otrzymał przed laty od opiekunki ks. Rafała Grzondziela - Wandy Ostrowskiej i ks. prał. Ambrożego Pieką oraz Elżbiety i Tadeusza Kayów-Kwieciń-skich. Eksponowane były również unikatowe dzieła i pamiątki użyczone przez ks. infułata Stanisława Bogdanowicza, Wandę Żelazowską, Henryka Bartula, Petera von Lipinsky'ego, Henryka Solskiego oraz Instytut Kaszubski i Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie.
Ekspozycja czynna była do końca 2008 roku, a funkcję komisarza wystawy pełniła Janina Kurowska.
Wystawa i niniejsza publikacja są kolejnym znakiem naszej pamięci o losach i dokonaniach braci Kaszubów, ich potomków i przyjaciół w Kanadzie...

O Kaszubach w Kanadzie 1858 2008
Z okazji 150-lecia przybycia pierwszych emigrantów kaszubskich (zarazem polskich i słowiańskich) znad Bałtyku do prowincji Ontario w Kanadzie -A.D. 2008 sporo się mówi i pisze o „Kaszubach kanadyjskich" - tu w Polsce i tam w Kraju Klonowego Liścia. Pierwsi emigranci kaszubscy przybywający do Kanady pochodzili z południa Kaszub - z parafii Lipusz, Leśno, Wiele i Parchowo, czyli ówczesnych powiatów Chojnice, Kościerzyna i Kartuz. Do Ameryki wyruszyli z Bremen na statku „Heinrich", szukając w Kanadzie godniejszego i lepszego życia niż to pod pruskim panowaniem. Osiedlono ich na mało urodzajnej Wyżynie Madawaski w pow. Renfrew, wzdłuż świeżo wytyczonej (głównie na mapie) drogi Opeongo. Krajobraz terenu, gdzie niemal na bezdrożach w buszu zaoferowano im pod farmy darmowe 100-akrowe (40 ha) działki, zagospodarowywany przez Kaszubów, bogaty w jeziora i wzgórza, przypomina dziś rodzinne strony pionierów. Ale nie krajobraz, chociażby w najmniejszym stopniu, decydował o miejscu ich osiedlenia...
Z czasem przybywali tam dalsi osadnicy z Kaszub i innych regionów Polski, zwłaszcza Galicji, ulegając często kaszubizacji. Przez kilka pokoleń, do połowy XX wieku, kaszubszczyzna była tam językiem życia codziennego - obok języka polskiego w kościele i angielskiego w szkołach i urzędach. Dziś posługują się nią nieliczni przedstawiciele najstarszego i średniego pokolenia - czwartego i piątego potomków pionierów polskości w Kanadzie, którzy stworzyli tam w 1875 r. najstarszą polską parafię - Wilno, nazwaną tak na cześć miejsca pochodzenia pierwszego proboszcza.
Pierwsze dziesiątki lat życia kaszubskich osadników w nowym świecie były bardzo trudne. Z czasem na ich farmach pracowali głównie starcy i kobiety z dziećmi. Młodzi mężczyźni trudnili się wyrębem lasów w bliższej i dalszej okolicy lub szukali innego źródła dodatkowych zarobków daleko w kraju, co ułatwiała zbudowana po latach kolej, po której dziś pozostały zaledwie ślady.

W latach I wojny spora grupa Kaszubów - polskich Kanadyjczyków z Ontario zgłosiła się do wojska polskiego, walcząc o niepodległość Rzeczypospolitej pod dowództwem gen. Józefa Hallera. Korzystniejsze warunki życia na ontaryjskich Kaszubach, obejmujących kilka parafii - miejscowości (Wilno, Barry's Bay, Round Lakę Center, Combermere, Brudenell), zamieszkałych przez kilka tysięcy osób o kaszubskim rodowodzie, stanowiących dziś mniejszość w okolicy, nastąpiły po II wojnie światowej dzięki pomyślniejszej koniunkturze gospodarczej w Kanadzie i rozwojowi turystyki. To drugie zjawisko nastąpiło m..in. za przyczyną nowej fali emigrantów polskich, z których wielu nabyło działki letniskowe nad kaszubskimi jeziorami. Szczególnym jednak bodźcem było powstanie w sąsiedztwie Barry's Bay w 1953 roku Katolickiego Ośrodka Młodzieżowego „Kaszuby", założonego przez o. Ignacego - Rafała Grzondziela (1912-1998). Wokół jego „Kaszub" rozwinęły się w latach 50. i 60. wspaniałe ośrodki polskiego harcerstwa, którego o. Grzondziel był kapelanem.
Wśród Polonusów z miast, zwłaszcza Toronto, wspierających w latach 60. i 70. działalność kaszubsko-polską na kanadyjskich Kaszubach znaleźli się Paweł Brzeski (1914-2008) oraz Jadwiga i Eugeniusz Chruściccy - ona hafciarka rodem z Chwaszczyna, on ś.p. artysta-rnałarz (1914-1984) rodem z Warszawy, preferujący w swojej pracy tematykę kaszubską.
Patronem wielu ważnych przedsięwzięć polskich w I połowie XX wieku, także pracy o. Ignacego, był ksiądz prałat Piotr Biernacki (1888-1958), najpiękniejsza postać wśród wielu zasłużonych duchownych pochodzących z lokalnej kaszubskiej społeczności - organizator parafii w Barry's Bay, inspirator licznych przedsięwzięć na rzecz wspólnoty i zachowania jej tożsamości.
Dzięki o. R. Grzondzielowi, P. Brzeskiemu oraz], i E. Chruścielom nawiązane zostały bliższe kontakty z Macierzą i Kaszubami w Polsce. Z czasem pojawiły się w Ontario organizacje społeczne mające na celu ochronę i promocję kaszubsko--polskiego dziedzictwa Kanady. Najbardziej znaczący to - reprezentujący powojenną emigrację - Polski Instytut „Kaszuby", założony w 1985 roku, któremu przewodniczy od lat Anna Żurakowska - wraz z mężem — słynnym lotnikiem Januszem - laureatka Medalu Stolema. Największym osiągnięciem Instytutu, obok kilku wystaw w Ottawie, jest wydanie przed laty albumu The Proud Inheńtance. Ontario's Kashuby. Młodszym kalendarzowe podmiotem, nawiązującym do starych inicjatyw społecznych, jest Wilno Heritage Society, powołane do życia w 1997 roku przez potomków pierwszych osadników, którym przewodniczy David Shulist. Największym dokonaniem tego stowarzyszenia jest budowa miniskansenu w Wilnie, w miejscu, gdzie kiedyś istniała stacja kolejowa, otwartego w 2002 roku jako Park Kaszubsko-Polskiego Dziedzictwa. Zgromadzono w nim budynki starej zagrody, dawne narzędzia i maszyny rolnicze oraz trzy krzyże - typowe dla Kaszub w Polsce i Kanadzie. Innowacją w tym parku są pamiątkowe kamienie ku czci protoplastów najstarszych rodów, wywodzących się z Kaszub w Polsce. Co roku 3 maja gospodarze organizują Kaszubski Dzień Polski. Kuratorem wileńskich wystaw i skansenu jest Shirley Mask-Connolly, autorka licznych opracowań dotyczących dziejów poszczególnych rodów i całej wspólnoty, w tym monografii dotyczącej emigrantów przybyłych na statku „Agda", laureatka Medalu im. Bernarda Chrzanowskiego „Poruszył wiatr od morza". Dobrym duchem tamtejszych Kaszubów - Kanadyjczyków o kaszubskim rodowodzie - był zmarły przed kilku laty redemptorysta, ks. Alojzy Rekowski, autor tomu opowieści - sagi o dziejach Kaszubów w Polsce, Kanadzie i USA, a zwłaszcza Barry's Bay i okolicy oraz tłumacz epopei H. Derdowskiego O Panu Czorlińścim na język angielski, wydanej w 2000 roku.
Wśród polskich badaczy dziejów emigracji kaszubskiej w Kanadzie najznamienitszy jest dorobek ks. Władysława Szulista z Lipusza - bywalca w Kanadzie i USA, odwiedzanego również często przez „rodaków" zza Wielkiej Wody. Od kilku lat potomkowie Kaszubów z Kanady odwiedzają indywidualnie i zbiorowo - w tym Kaszuby. Do ambasadorów kaszubszczyzny w Kanadzie, rozproszonych po wszystkich prowincjach tego państwa, należy m.in. bardzo aktywny Peter von Pazatka-Lipinsky z Edmonton w Albercie, najbardziej chyba ofiarny na rzecz kaszubszczyzny w Polsce..., urodzony w Berlinie. Podobnie jak Shirley Mask-Connolly współpracuje on blisko z organizacjami genealogicznymi i kaszubskimi w całej Ameryce.
Warto bowiem zauważyć, iż renesans kontaktów polsko-kanadyjsko-kaszubskich i wzrost troski o kaszubskie dziedzictwo kultury w Kanadzie idzie w parze z podobnymi działaniami w USA. Na szczególną uwagę i uznanie zasługuje działalność ks. Paula Brezy w Winonie i Keith'a Kaszubika z Nowego Jorku - współpracującego z Blanche Krbechek z Minnesoty, najbardziej ofiarną redaktorką naczelną tamtejszego „Przyjaciela Ludu Kaszubskiego" i współtłumaczką na język angielski Kaszube pod Widnem H. Derdowskiego oraz Zece i przigode Remusa Aleksandra Majkowskiego, wydanych w latosim jubileuszowym roku - A.D. 2008 przez Instytut Kaszubski w Gdańsku. Szczególny charakter ma działalność Stowarzyszenia Gdańszczan w Mississuaga w Toronto, powstałego w okresie obchodów 1000-lecia Gdańska, goszczącego wraz ze wspomnianymi wyżej organizacjami i ontaryjskich Kaszub m.in. zespół „Kaszuby" z Kartuz i profesorów Uniwersytetu Gdańskiego oraz przedstawicieli mediów gdańskich, promujących Kaszuby po obu stronach Atlantyku.

*
Pierwsi Kaszubi w Kanadzie

Hipotetyczna lista pasażerów przybyłych na statku „Heinrich'' w 1858 r. z portu w Bremen do Quebec.

1. Walery Etmański (ok. 31 lat /l.), żona Weronika z domu Turzyńska (32 1.) i dwoje dzieci: Maria (7 1.) i Jan (prawie 2 1.), z Lipusza.
2. Albret Flis (55 l.), żona Wiktoria z domu Pellowska (ok. 48 1.) i piątka dzieci: Jan ( 32 l.), Józefina (291.) Katarzyna (26 l), Marianna (23 1.) i Augustyn (16 1.) z Kościerzyny.
3. Józef Hinca/Hinz – nic nim nie wiadomo. Ślad po nim ginie.
4. Józef Jezierski (ok. 31 1.), żona Agnieszka z domu Romlewska (ok. 31-32 1.) oraz trójka dzieci: Joanna (9 l.), Elżbieta (6 l), Kazimierz (3 l), z Kościerzyny.
5. Andrzej Kryszyński (ok. 55 l.), żona Maria z domu Romlewska (ok. 65 l.) z Kościerzyny.
6. Albert Konstanty Kulas (38 1.) żona Dominika z domu Kostka ( 29 1.) oraz syn Wawrzyniec (3 l. ), z Lipusza.
7. Jakub Kulas (lat 50), żona Elżbieta z domu Bryszka (39 1.) oraz szóstka dzieci: Jan (17 l.), Maria (14 l.), Małgorzata (12 1.), Teodora (9 l. ), Henryk nazywany Andrzej (4 1.) Marcin (1,5 l. ), z Lipusza.
8. Józef Kulas (48 l.) żona Małgorzata z domu Kalinowska (ok. 44 1.) i trójka dzieci: Antoni (13 l.), Franciszek (9 l.), Jan (3 l.), z Lipusza.
9. Jan/ zw. Józefem Olszewski (36 l.), żona Katarzyna z domu Kobierzyńska (27 l.), córka Marianna (l 1.), z Libusza (później przeprowadzili się z Kanady do Winony).
10. Albert Omernik/Homernik (ok. 43 l. ), żona Wiktoria z domu Stroik (32 1.) czwórka dzieci: Elżbieta (8 l. ), Antoni (5 l. ), Maria (2,5 l.), Małgorzata (6 miesięcy), z Libusza .(później przenieśli się do Poloni, Wisconsin).
11. Antoni Prinz/Prync (ok. 60 l.), żona Magdalena z domu Kinowska (ok. 45 l.), dzieci: Michał (19 l.), Franciszek (18 1.), Maria (16 l.), Weronika (11 l. ), Józef ( 9 l.), Paulina (7 l.), Peter (5 1.), Józefina (3 l. ), z Lipusza.
12. Kazimierz Reca ( 41 1.), żona Regina z domu Styp-Rekowska (35 1.) oraz czwórka dzieci: Paulina (8 1.), Augustyn (7 1.) Dorota (4 l. ), Michał (10 miesięcy), z Lipusza , gdzie ojciec Reginy był nauczycielem.
13. Michał Szczypior (44 l. ), żona Marianna z domu Gosz (33 1.), piątka dzieci: Mateusz (13 l. ), Franciszka (11 l.); Augustyn (9 l. ), Franciszek (5 l.), Józef ( 1,5 l.) z Sierakowic.
14. Tomasz Szulist (36 l. ), żona Rozalia z domu Wałdoch (ok. 43 1.) oraz dwie córki Marcjanna/Małgorzata (5 l.), Marianna (11 l.), z Lipusza.
15. Paweł Trzebiński (ok. 45 l. ), z żoną Marianną z domu Kostka (ok.35 1.) oraz dwójka dzieci: Marianna (5 l. ), Jan (prawie 2 1.), z Lipusza i Parchowa.
16. Antoni Zybert/Siewert (ok. 35 l. ), żona Maria z domu Jereczek (ok. 52 1.) wdowa po Antonim Jakubik), z córką Marią Jakubik (17 1.) i synem Franciszkiem Jakubik/Kubik (ok. 24 l. ), z Parchowa.

Lista z artykułu Shirlley Mask Conolly „First Kashubs to Canada: List of Probable Passenger on the Ship Heinrich in 1858", [w;] News from the Wilno Heritage Society, Spring/Summer 2008, volume 7, Number l, s. 6-7.
/tz/