Karczma Zofii i Jerzego Ollików w Brzeźnie Szlacheckim.

---

Brzeźno Szlacheckie - uroczystość 3 Maja w latach trzydziestych XXw., wiec koło szkoły.

---

Figura Św. Jana Nepomucena w Brzeźnie Szlacheckim.

---

Obelisk „Kaszubi pod Wiedniem” w Brzeźnie Szlacheckim.

---

XVII/XVIII-wieczny drewniany kościół w Brzeźnie Szlacheckim.

---

Pomorscy czy lepiej kaszubscy Brzezińscy wywodzą swoje nazwisko ze wsi Brzeźno Szlacheckie w b. pow. chojnickim – dziś bytowskim. Oprócz kaszubskich Brzezińskich są i inne rodziny piszące się Brzeziński, a pochodzące np. z Brzezinki w pow. sandomierskim i opoczyńskim, Brzezia w pow. Brześć Kujawski, Brzeziny w pow. wiślickim i innych miejscowości, zwłaszcza o nazwie Brzeźno, których w Polsce jest ok. 50 (wliczając w to także nazwy jezior).

Sama wieś Brzeźno Szlacheckie zanotowana została pod koniec XIV w. w formie Bryse i Bresyn. Pierwszy zapis możemy odczytać jako Brzezie, a drugi, pochodzący z dokumentu niemieckiego jako Brzeźno. Już od XVI wieku pojawiają się zapisy typu Brzeźno. Ponieważ w pobliżu nie ma innej wsi o nazwie Brzeźno, dlatego przydawka Szlacheckie jest właściwie zbędna. Okoliczne wsie, np. Borzyszkowy, Gliśno. Łąkie, Lipnica również były własnością szlachecką, a nie wprowadzają do nazwy przydawki Szlacheckie.

Tak czy inaczej nazwa pochodzi od wyrazu brzoza. W wariancie Brzezie podstawą nazwy jest dawny wyraz pospolity brzezie o znaczeniu „zagajnik brzozowy”, jak Lipie to „zagajnik lipowy”, bucze „bukowy” cisowie „cisowy”. Dziś takich wyrazów pospolitych już nie mamy, jeśli się pojawiają, są już nazwami terenowymi lub nazwami osad ludzkich. Równoległy i do dziś istniejący wariant nazwy Brzeźno, utworzony został od rzeczownika brzoza z przyrostkiem -no, jak Lipno od lipa, Dębno od dąb, Sitno od sito w znaczeniu „sitowie” itd.

Brzeźno było własnością szlachecką, w XVI w. (1570 roku) mieszkali tu nobiles, czyli szlachetni, a więc szlachcice: Jerzy, dwóch Piotrów, Paweł, Jerzy Bartłomiej, Marcin, dwóch Maciejów Prądzińscy (czyli 9 rodzin Prądzińskich), Jan Lipiński, Marcin Borzyszkowski oraz Bartłomiej i dwóch Janów Brzezińskich — razem 14 rodzin szlacheckich. Z trzech Brzezińskich żaden nie został wymieniony z przydomkiem. Jednak późniejsze źródła ujawniły szczególnie dużo przydomków szlacheckich, także u wielu rodzin z tzw. Gochów. Są to następujące nazwy osobowe: Bastian, Buła, Jurkowicz, Kajec, Mądry, Paszątka, Polak lub Polach, Swyk, Szęta, Spiczak lub Śpiczak, Świętek lub Świątek, Tybork. Spróbujmy je nieco objaśnić pod względem historycznym i etymologicznym.

Bastian notowany u Brzezińskich w XVIII wieku przez ks. J. G. Borka, proboszcza w Borzyszkowach i historyka Pomorza oraz W. Kętrzyńskiego, to skrót od greckiego imienia Sebastian. Dziś i historycznie nazwisko notowane na całym Pomorzu, także na Powiślu Gdańskim. Przydomek ten nosili też Lipińscy z Lipienic, dzisiejszej Lipnicy.

Buła, poświadczony na początku XVII wieku u Brzezińskich w księgach miejskich Chojnic, potem w połowie XVIII wieku u Ciemińskich z Ciemna w Bytowskiem przez ks. J. Borka, to przezwisko od kaszubskiego rzeczownika bula „byk”. Podobne nazwiska pomorskie: Bulczak, Byk, Byczek, Byczkowski i nazwisko XVI-wiecznego pastora bytowskiego Szymona Krofeja, rodem z Dąbia pod Bytowem, który swoje nazwisko zawdzięczał przezwisku Krowiej (od krowa z przyrostkim -ej).

Jurkowicz jako przydomek właściwy tylko Brzezińskim, poświadczony został od początku XVII wieku przez W. Kętrzyńskiego i księgi miejskie Chojnic. Jest to forma patronimiczna (odojcowska), utworzona od imienia Jurek, jak Urbanowicz od Urban, Walentynowicz od Walentyn, Józefowicz od Józef itd.

Kajec, też notowany tylko u Brzezińskich w połowie XVIII wieku przez ks. J. Borka, może być zdrobnieniem imienia Kaj (por. łacińską zasadę wierności małżeńskiej Ubi tu Caius, ibi et ego Caia” (Gdzie ty Kajusie, tam i ja Kaja) z przyrostkiem —ec, jak Pawelec od Paweł, Wujec od Wuj, Adamiec od Adam i inne. Można w nim również upatrywać formacji od staropolskiego czasownika kajać się „czuć skruchę z powodu popełnionych win, żałować” z przyrostkiem —ec.

Mądry znany był w XVI wieku w kilku wsiach Bytowskiego, jak Jeleńcz, Róg, Gostkowo i Czarna Dąbrówka. Notowany także w XVI wieku w Łąkiem pod Brzeźnem Szlacheckim i w Chośnicy w Kartuskiem. Na początku XVII wieku Tomasz Mądry-Brzeziński i Walenty Mądry-Brzeziński zapisani zostali w księgach miejskich Chojnic. Heraldycy odnotowują omawiany przydomek poza Brzezińskimi u rodzin z Bytowskiego: Dąbrowskich z Czarnej Dąbrówki, Gostkowskich z Gostkowa, Jeleńskich z Jeleńcza, Półczyńskich z Półczyna, Studzińskich ze Studzienic i Trzebiatowskich z Trzebiatkowej, u Chośnickich z Chośnicy w Kartuskiem, u Czarnowskich z Czarnowa i Prądzyńskich z Prądzony w Chojnickiem. Nikt nie ma wątpliwości, że nazwa pochodzi od przymiotnika mądry. Czy odniesiona została kiedyś do człowieka życzliwie, czy uszczypliwie, tego się już nie dowiemy. Dopowiemy tylko, że przymiotnikowe nazwiska są częstym zjawiskiem u wszystkich narodów europejskich, por. np. polskie Wielki, Sławny, Chudy, Wolny, Zimny, Ciepły, Zjawny i inne.

Myk - przydomek właściwy tylko Brzezińskim, odnotowany w roku 1613 w księgach miejskich Chojnic i w XVIII wieku przez ks. J. Borka. W połowie XVIII wieku mieszkał też w Brzeźnie Mykowski, noszący nazwisko rozszerzone przyrostkiem - owski. Przydomek jest zdrobnieniem imienia od Mikołaj. Przejście Mik w Myk uwarunkowane było pozycją samogłoski po spółgłosce m. Na tej zasadzie utworzone mamy na Pomorzu nazwisko Nicel, Nycel i Necel (wszystkie są spieszczeniami od Mikołaj).

Paszątka, pisane również potem Pażątka, jako nazwisko wystąpiło w XVI wieku w Lipnicy, Łąkiem i Prądzonie, potem w XVII wieku w Kiedrowicach. Parządkowie - Brzezińscy odnotowani zostali najpierw w roku 1613 w księgach miejskich Chojnic. Heraldycy notują ten przydomek poza Brzezińskimi u Kiedrowskich, Lipińskich, Prądzyńskich i Piechowskich z Piechowic w Kościerskiem. Sam przydomek jest skrótem imienia Paweł. Aby uprzystępnić i uprawdopodobnić to twierdzenie warto powiedzieć, że od Paweł pochodzą m.in. dawne imiona spieszczone, a dziś nazwiska Pach, Pachnia, Paszek i inne. Pasz i Paszek były przydomkami m. in. Czapiewskich z Czapiewic i Kiedrowskich z Kiedrowic. Jan Chryzostom Pasek (1636-1701) pochodzący z Mazowsza, a więc z terenu mazurzącego, też zawdzięczał nazwisko spieszczeniu Paszek od imienia Paweł. Znałem jeszcze z Kalisza w Kościerskiem zdrobnienie Poś na Pawła, które zainteresowany odbierał jako przezwisko. Od zdrobnienia Pasz utworzono dalsze Paszątek. Stało się ono niezrozumiałe jako przydomek i zaczęło je odnosić do kaszubskiego rzeczownika pażęc, „murawa, darń” i dlatego pisownia Pażątka. Inni znowu pisali Parządka, kojarząc nazwę z wyrazem porządek.

Polak lub Polach to jedynie przydomek Brzezińskich, utrwalony w księgach miejskich Chojnic w roku 1613. Wcześniej. (1559 roku) Polachowie notowani byli w Gostkowie pod Bytowem. Przydomek pochodzi oczywiście od nazwy narodowości Polak lub Polach (por. u F. Ceynowy: Rozmowa Polocha z Kaszebą i czasownik polaszyć... „mówić z polska, czyli jak Polach”) i był prawdopodobnie odnoszony do kogoś żyjącego w otoczeniu Niemców.

Swyk to przydomek tylko notowany u Brzezińskich w roku 1761 przez W. Kętrzyńskiego. Nazwa powstała od swojak, kaszubskie swôk „szwagier, powinowaty”, „swat” i „kolega”, jak to określa ks. B. Sychta w Słowniku kaszubskim (t. V. s. 189), Kaszubskie swôk, wymawiane svök zapisano przez y (swyk) i tak już zostało w przydomku.

Szęta - również ten przydomek wymienia w roku 1761 W. Kętrzyński, notując Szczepana Swyka-Brzezińskiego i Szczepana Szętę-Brzezińskiego. Nazwa powstała jako przezwisko od kaszubskiego szętac so „kręcić się, wiercić się” i guzdrać się. Szęta byłby zatem „guzdrałą”, a więc genetycznie wyraźnym przezwiskiem.

Spiczak albo Śpiczak, pisany też niekiedy Spyczak. to też przydomek właściwy tylko Brzezińskim, notowany u nich od początku XVII wieku przez W. Kętrzyńskiego, potem ks. J. Borka. I ten przydomek był genetycznie przezwiskiem. W dawnej Polsce wyraz śpiczak oznaczał „młokosa, młodzieńca”. J. Mączyński w swoim Słowniku z XVI wieku określał wyraz śpiczak jako „młodzieńczyk, który już brodacieje”. Warto dodać, że myśliwi określają śpiczakiem lub szpiczakiem „samca, któremu zaczynają róść rogi” i przenośnie „młodego, niedoświadczonego myśliwego”. Rozumiemy zatem, że forma Śpiczak przydomka jest polska, a Spiczak kaszubska (wymowa ś jako s).

Świętek albo Świątek - również znany był tylko u Brzezińskich, poświadczony przez W. Kętrzyńskiego i ks. J. Borka w XVIII wieku. Jest to albo spieszczone imię od pełnego dwuczłonowego imienia Świętomir, Swiętosław, czy Swiętopełk, albo struktura typu śmiałek od śmiały, wesołek od wesoły, a więc od święty z przyrostkiem - ek. Oczywiście można było kogoś określić Świątkiem ze względu na autentyczną bogobojność lub też z przekąsem, uszczypliwie. Dodać można, że Łąccy pochodzący z sąsiedniej wsi Łąkie nosili m.in. przydomek Święty.

Tybork, czyli Tybork-Brzeziński zapisany został w roku 1716 przez W. Kętrzyńskiego, a w połowie XVIII wieku w Brzeźnie Szlacheckim Tyborzec-Brzeziński przez ks. J. Borka. Przydomek jest spolszczonym imieniem niemieckim Tieber pochodzącym od starogermańskiej bazy diet „lud”. Spolszczenie dokonało się za pomocą przyrostków -ek lub -ec. Formą pochodną jest tu Tyborczyk; nazwisko takie w połowie XVIII wieku nosił sołtys z Borowego Młyna. Dziś znane na Kaszubach nazwisko Tybor, Tybora i Tyborczyk.

Podsumowując omawianie przydomków kaszubskiej rodziny drobnoszlacheckiej Brzezińskich z Brzeźna Szlacheckiego, widzimy, że Bastian, Myk, Paszątka i Tyborak lub Tyborzec pochodzą od imion; odmienną patronimiczną formą jest Jurkowicz, odetniczną nazwą jest Polak lub Polach, wyraźnie przezwiskowy charakter mają: Buła, Mądry, Swyk, Szęta i Spiczak; Kajec i Świątek bądź Świętek mogą być interpretowane podwójnie. Przydomki Jurkowicz, Kajec, Myk, Swyk, Szęta, Polak i Polach, Spiczak lub Spiczak, Świątek lub Świętek i Tyborek lub Tyborzec występują tylko u Brzezińskich. Pozostałymi posługiwały się niektóre inne rodziny kaszubskie.