Zebrał i opracował – Józef Borzyszkowski
Ilustracje ze zbiorów Rodziny Augustyna Szpręgi, Redaktora tomu i Muzeum Zamkowego w Malborku
Redakcja i korekta: Sławina Kwidzińska,
Opracowanie graficzne i skład: Anna Maciejewska i Maciej Ostoja-Lniski
Wydanie książki dofinansowało Starostwo Powiatowe w Malborku
Copyright by Józef Borzyszkowski and Instytut Kaszubski Gdańsk 2008
Wydawcy: Instytut Kaszubski Muzeum Zamkowe w Malborku
Druk i oprawa:
Wydawnictwo Bernardinum Sp. z o.o. 83-130 Pelplin, ul. Biskupa Dominika 11
Książka podzielona jest na następujące części i rozdziały:
Część I- Portret Augustyna Szpręgiw historiografii
1. Józef Borzyszkowski, Augustyn Szpręga (1896-1949) - kaszubski działacz niepodległościowy, pomorski urzędnik państwowy i społecznik, pisarz borowiacki.
2. Cezary Obracht-Prondzyński, Losy Pomorzan w I połowie XX wieku wieku.
3. Mariusz Mierzwiński, Augustyn Szpręga i zamek w Malborku.
Część II - Nieznane prace historyczno-literackie Augustyna Szpręgi
Józef Borzyszkowsld, Wprowadzenie
l. Borowiacy i Zaborczycy. Powieść historyczno-obyczajowa, tom I.
Część III- Najbardziej znane publikacje Augustyna Szpręgi z czasów II RP.
Józef Borzyszkowski, Wprowadzenie.
1. O.W.R (Okręg kaszubski) i Delegacja ziemi kaszubskiej u Naczelnika Państwa.
2. 30-lecie strajku szkolnego na Pomorzu 1906-1907, Grudziądz 1937
*
Tomasza Hebla - prezes Oddziału Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w Malborku
Augustyn Szpręga – Malborski pierwszy powojenny Starosta.
8 maja 1945r. zaczął urzędowanie pierwszy po II wojnie światowej starosta malborski Augustyn Szpręga, powołany na to stanowisko przez Pełnomocnika Tymczasowego Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na Prusy Wschodnie. Urodził się 9 kwietnia 1896r. w Czersku na Pomorzu. Jako uczeń szkoły powszechnej był przywódcą strajku szkolnego 1906/7. Po I wojnie światowej działał w Organizacji Wojskowej Pomorza, gdzie organizował pomoc i przerzut ludzi do powstania wielkopolskiego. Po powrocie Pomorza do Polski, jako pracownik Starostwa Krajowego w Toruniu, organizował Wydział Budowlano - Drogowy i pełnił funkcję komisarza do spraw przejęcia mienia samorządowego administracji niemieckiej. W 1935r. zaczął wydawać „Dzieje Pomorza", pismo regionalne o charakterze naukowym. Odznaczony został Srebrnym Krzyżem Zasługi, Krzyżem Niepodległości, Orderem Virtuti Militari, Odznakami Honorowymi Wojsk Wielkopolskich i Frontu Pomorskiego oraz Pierścieniem Pamiątkowym Organizacji Wojskowej Pomorza. Po wybuchu wojny został aresztowany przez Niemców i przeszedł więzienia w Gniewie, Suszu, Auklamie oraz w Szczecinie, Tak pisał po latach: -„To chyba cud boski, że ocalałem. Okupanci szukali mnie gorliwie wszędzie, tylko nie po obozach".
Jako starosta malborski organizował życie publiczne miasta i powiatu w niezwykle trudnym okresie (wałęsające się bandy szabrowników, maruderzy Armii Czerwonej, wszechwładza Urzędu Bezpieczeństwa, korupcja partyjna). Był człowiekiem prawym i nie mógł się z tym pogodzić. Gdy życiu jego zaczęło zagrażać niebezpieczeństwo, we wrześniu 1945r. złożył swój urząd. Osiadł w Kościuszkowie (obecnie Szaleniec koło Starego Pola). Zmarł 13 maja 1949r. w Malborku, gdzie został pochowany. Jest również autorem wspomnieniowej powieści „Borowiacy i Zaborszczyzna w czasie strajku szkolnego". Profesor Józef Borzyszkowski, były wojewoda gdański, tak pisze o Augustynie Szprędze: „Warto przypomnieć tę postać, gdyż niewiele jest podobnych do niego bohaterów, których pamięć powinna się zachować, zwłaszcza w Czersku i Malborku".
Piśmiennictwo:
1. Borzyszkowski J., Borowiacy Augustyna Szpręgi, „Pomerania" 4, 2000, s, 31.
2. Jedliński W., Malbork dzieje miasta, s.255.
3. Jedliński W., Wspomnienia z tamtych lat. Byłem pierwszym starostą., "Gazeta Malborska".,nr 30/208,
(27.07.1995 r.)
**
Józef Borzyszkowski
Wstęp
Początek serii wydawniczej Instytutu Kaszubskiego, zatytułowanej Pro memoria, związany jest z postacią niezwykłej pisarki, a zarazem pełnej uroku i piękna kobiety Róży Ostrowskiej. W naszej świadomości i historiografii zapisała się ona jako niepowtarzalny kierownik literacki Teatru „Wybrzeże" w Gdańsku, m.in. współtwórczyni wspaniałego przedstawienia Tragedia o bogaczu i Łazarzu, zrealizowanego w reżyserii Tadeusza Minca i scenografii Mariana Kołodzieja. Została zwolniona z pracy z powodu protestu przeciwko „Wydarzeniom marcowym 1968 roku". Nie mniej znaczącym jej dokonaniem jest opracowanie wspólnie z Izabellą Trojanowską pierwszego Bedekera kaszubskiego (I wyd. Gdynia 1962). Jednak najbardziej wyróżniającymi ją jako pisarkę pozostają wdzydzkie powieści: Wyspa (I wyd. 1960) i wydana pośmiertnie Mój czas osobny (1977).
W 2000 roku w Instytucie Kaszubskim przygotowaliśmy wieczór wspomnień poświęcony Róży - w 20-lecie śmierci. Ich autorzy, spisawszy je, przekazali teksty do Instytutu, gdzie wzbogacone nieznanymi dotąd wierszami i innymi utworami bohaterki wieczoru złożyły się na tom pt. Pro memoria Róża Ostrowska (1926-1975), wydany Gdańsk-Wejherowo 2003.
Niemal jednocześnie, wspólnie z Nadleśnictwem Kościerzyna, wzmocniliśmy pamięć o Róży Ostrowskiej „stolemowym głazem" ze stosowną tablicą-pomnikiem, zlokalizowanym przed pierwotnym wejściem do Kaszubskiego Parku Etnograficznego we Wdzydzach, poświęconym uroczyście z udziałem rodziny i przyjaciół.
Tom Pro memoria Róża Ostrowska (1926-1975) został bardzo życzliwie przyjęty przez Czytelników. Rychło pojawiły się sugestie przygotowania dalszych, związane z rocznicami nieżyjących od lat bliskich nam postaci i tych, którzy niespodziewanie przechodzili na drugą stronę...
I tak kolejne tomy tej serii to:
- Pro memoria Józef Bruski (1908 1974} i Robaczkowo, Gdańsk 2003
- Pro memoria Lech Bądkowski (1920 1984), Gdańsk 2004
- Pro memoria Anna Łajming (1904-2003), Gdańsk 2004
- Pro memoria Maria Kowalewska (1921-2004), Gdańsk 2005
- Pro memoria Józef Ceynowa. (1905-1991), Gdańsk 2005
- Pro memoria Leonard Brzeziński (1904-1984), Gdańsk 2005
- Pro memoria Tadeusz Bolduan (1930-2005), Gdańsk 2006
- Pro memoria Ks. Bernard Sychta (1907-1982) a Kociewie... Jego poprzednicy i następcy, Gdańsk - Starogard Gdański 2007
- Pro memoria Edmund Jonas (1893-1940), Gdańsk 2007
- Pro memoria Feliks Marszałkowski (l914-1987), Gdańsk 2007
- Pro memoria Ks. Józef Tischner (1931-2000). Filozof szczęsnych darów, Gdańsk 2007.
W przygotowaniu - obok niniejszego tomu -jest kolejny, poświęcony postaci Wincentego Mazurkiewicza - niezwykłego szkolnego ze Śliwie -serca Borów Tucholskich, tak bliskich Czerskowi. Przygotowując te książki, korzystam zwykle z pomocy wielu przyjaciół i sympatyków bohaterów, a także przedstawicieli ich rodzin. W przypadku tomu poświęconego L. Bądkowskiemu współwydawcą jest Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie, a dotyczącego ks. B. Sychty Pomorska Wyższa Szkoła Polityki Społecznej i Gospodarczej w Starogardzie.
Na liście dalszych propozycji czekających na realizację, obok tomów choćby tylko związanych z Zaborami, dotyczących postaci Juliana Rydzkowskiego i Albina Makowskiego - zasłużonych i honorowych obywateli Chojnic - znalazł się niniejszy, dotyczący pochodzącego z sąsiedniego dla Śliwie i Chojnic właśnie Czerska, poświęcony Augustynowi Szprędzce. Mimo przypomnienia jego sylwetki i dokonań przed laty na łamach „Pomeranii" (J. Borzyszkowski, Borowiacy Augustyna Szpręgi, „Pomerania", 2000, nr 4), jego postać na Kaszubach i Pomorzu, a zwłaszcza w rodzinnym Czersku i Malborku, gdzie dokonał twórczego żywota, była i jest nadal prawie nieznana.
Katalizatorem przyspieszającym nasze działania stał się malborski odział Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, powstały przy naszej sympatii za przyczyną starań dr Tomasza Hebla. On to, jako obywatel Malborka, upomniał się również w imieniu ZK-P u władz malborskich miasta i powiatu o pamięć o pierwszym powojennym staroście malborskim, jakim był Augustyn Szpręga. Za jego przyczyną, a z naszej inicjatywy, Instytut Kaszubski w Gdańsku, Starostwo Powiatowe w Malborku oraz Muzeum Zamkowe w Malborku przygotowały konferencję poświęconą postaci A. Szpręgi, która odbyła się na zamku w 2006 roku. Wówczas to podjęto decyzję o przygotowaniu pod patronatem malborskich władz samorządowych z udziałem Muzeum Zamkowego niniejszego tomu oraz o ufundowaniu stosownej tablicy ku pamięci A. Szpręgi w Malborku. Uczestnicząca w malborskiej konferencji wnuczka A. Szpręgi, Gabriela Wierzbicka z Gdańska, przekazała na rzecz Izby Pamięci, mającej powstać w mieście -w szkole, która wybierze bohatera niniejszego tomu za swojego patrona, bezcenne - unikatowe pamiątki: Honorową Odznakę Organizacji Wojskowej Pomorza i takąż Frontu Pomorskiego oraz pamiątkowy pierścień OWP z nr. 5.
Realizacja tych decyzji wymagała jednak, jak się okazało, sporo czasu. W tzw. międzyczasie przypomnieliśmy postać Szpręgi w rodzinnym Czersku, który w 2007 roku jako miasto obchodził swoje 80-lecie. Obszerny szkic biograficzny poświęcony A. Szprędze znalazł się w tomie Ludzie Czerska XIX i XX wieku. Księga Pamiątkowa z okazji 80-lecia nadania praw miejskich, autorstwa J. Borzyszkowskiego i C. Obracht-Prondzyńskiego. Było to kolejne w historiografii pomorskiej przypomnienie tej pięknej posiaći - życia i dokonań A. Szpręgi. Wcześniej jego biogram znalazł się w Słowniku biograficznym Pomorza Nadwiślańskiego (J, Borzyszkowski, Augustyn Szpręga – (w) Słownik …, t. IV, Gdańsk1997 s. 320-321) Wciąż jednak poruszaliśmy się w kręgu prac biograficznych przy niewielkim poszerzaniu bazy źródłowej, wykorzystywanej od pierwszej publikacji z łamów „Pomeranii", wywołanej piękną decyzją Gabrieli Wierzbickiej, która resztki spuścizny rękopiśmienniczej po dziadku, za zgodą jeszcze wówczas żyjącego w Hamburgu wuja – syna Augusta , Henryka, przekazała w moje ręce. Odtąd towarzyszyła mi myśl o publikacji nie tylko biografi, ale zachowanych w rękopisach utworów literackich A. Szpręgi, znanego dotąd wyłącznie z opowiadań dokumentacyjno-historycznych. Realizacja tej myśli dokonała się w postaci niniejszego tomu, zawierającego głównie owe dzieła literackie obok artykułów -owoców malborskiej konferencji, wzbogaconych m.in. dokumentami archiwalnymi, wydobytymi ze zbiorów malborskich przez dr. Mariusza Mierzwińskiego.
Z własnych zbiorów wydobyłem fragmenty spuścizny Juliana Rydzkowskiego, pasjonującego się dorobkiem takich ziomków z chojnickiego powiatu jak A. Szpręga. Przez lata prowadziłem też doraźnie dalsze poszukiwania, między innymi w rodzinnym Czersku, także wśród przedstawicieli żyjącej tam nadal na ul. Chojnickiej licznej i ciekawej familii Sprzęgów. Odsyłany „od Annasza do Kajfasza", łudzony niekiedy obietnicami, ostatecznie musiałem zostać przy tym, co było już w moim posiadaniu, Na konto Czerska można zapisać jedynie króciutkie wspomnienie o A. Szprędze seniora honorowych obywateli Czerska - honorowego prezesa tamtejszego oddziału Oddziału ZK-P, pana Jerzego Rogańskiego (vide s. 65-67) oraz zbiór starych widokówek drecha dr. Jerzego Affeltowicza z Gdańska, członka Instytutu Kaszubskiego, autora powieści borowiackiej, wydanej w naszej oficynie pt. Gdy napisy w kamieniu porosną mchem. Z życia w Borach w XIX wieku, (Gdańsk2004.
I tak powstał niniejszy tom, składający się z trzech części.
Część I to trzy artykuły, pierwotnie zaprezentowane w postaci referatów na wspomnianej konferencji malborskiej, wzbogacone licznymi ilustracjami -fotografiami i reprodukcjami oryginalnych dokumentów.
Część II zawiera dwie nieznane dotąd powieści historyczno-obyczajowe A, Szpręgi, w których spotykamy chyba po raz pierwszy w dziejach literatury kaszubsko-pomorskiej dialogi borowiackie. Trudno uwierzyć, iż są to jedyne tego rodzaju prace bohatera tomu. Nie tracę nadziei, że w jakiś zapomnianych kątach, zakamarkach archiwalno-bibliotecznych, także prywatnych, mogą znajdować się dalsze.
Część III obejmuje dotąd chyba najszerzej znane, choć w bardzo wąskim kręgu zainteresowanych konkretną problematyką, publikacje A. Szpręgi. Pierwsze teksty pochodzą z Księgi Pamiątkowej Dziesięciolecia Pomorza i dotyczą Organizacji Wojskowej Pomorza z lat 1918-1920. Druga pozycja w tej części to samodzielny druk, przygotowany przez A. Szpręgę_ z okazji uroczystości 30-lecia Strajku Szkolnego na Pomorzu, jakie zorganizował on w samym Czersku. Całość tomu, podobnie jak poprzednie, stanowi, jak sądzę, ciekawą namiastkę biografii bohatera, której uzupełnienie i powstanie w doskonalszej postaci, także za przyczyną tej książki, stanowi cząstkę marzeń wydawcy. /-/
