Wczesnym rankiem 1 września 1939 r. armia niemiecka ruszyła na Polskę. Wśród wielkich jednostek niemieckich na kierunku północnym działała Grupa Armii Północ, którą dowodził gen. płk Fedor von Bock. Jedną z podległych mu Armii była 4 Armia gen. art. Güntera von Klugego, a w jej skład wchodził XIX Korpus Pancerny gen. Heinza Guderiana. Korpus ten miał w swoich strukturach 20 Dywizję Piechoty Zmotoryzowanej, którą dowodził gen. Mauritz von Wiktorin. Wśród kilku jednostek tej dywizji był 76 pułk piechoty zmot. Od maja 1939 r. był on dowodzony przez płk Hansa Gollnicka. Wdzierającemu się na terytorium Polski pułkowi zagrodził drogę i przez cały pierwszy dzień wojny próbował powstrzymać jego marsz 18 Pułk Ułanów Pomorskich z jego dowódcą płk. Kazimierzem Mastalerzem.

1. Dywizja i jej dowódca

20 Dywizja Piechoty Zmotoryzowanej

Geneza 20 DPZ sięga 1934 roku, kiedy to powstała jednostka „Reichswehrdienststelle Hamburg”, w 1935 r. przekształcona właśnie w 20 Dywizję Piechoty. Jej pierwszym dowódcą (1935-38) był gen. Maximillian Schwander. W październiku 1937 r. dywizja ta została zmotoryzowana. W sierpniu 1939 r. zajęła stanowiska wyjściowe do wojny z Polską. W jej skład wchodziły trzy pułki piechoty zmot. (69, 76, 90), 20 pułk artylerii, 1/56 pułku artylerii, 20 batalion rozpoznawczy, 20 dywizjon ppanc, 20 batalion saperów, 20 batalion łączności i in. Podczas wojny 1939 r. dywizja ta przeszła szlak bojowy od granicy z Polską do Brześcia n. Bugiem. W październiku 1939 r. jej jednostki wróciły do macierzystych garnizonów. W ramach przygotowań do ofensywy na Francję 20 DPZ została przerzucona do Dolnej Nadrenii, gdzie weszła w skład XVI Korpusu Armijnego w składzie 6 Armii należącej do Grupy Armii „B”. W 1940 r. walczyła w Holandii, Belgii i we Francji. 8 grudnia 1940 r. powróciła do Niemiec. W lutym 1941 r. przebywała we Francji, z której została przegrupowana do okupowanej Polski. Na ZSRR uderzyła w ramach Grupy Armii „Środek” - w Panzergruppe 3 w składzie XXXIX Korpusu Armijnego. Walczyła na kierunku Białystok-Mińsk. W październiku 1941 r. została przerzucona na odcinek leningradzki, gdzie pozostała do listopada 1942 r. W grudniu 1942 r. została przerzucona pod Witebsk i walczyła tam do lipca 1943 r. 23 lipca 1943 r. została przekształcona w 20 Dywizję Grenadierów Pancernych. W nowym organizacyjnym składzie walczyła w krwawych walkach w okolicach Orła i Briańska oraz biła się nad Dnieprem. W 1944 roku walczyła na Ukrainie.

Mauritz von Wiktorin urodził się 23 sierpnia 1883 r. w Hainburgu w Austrii. Po ukończeniu szkoły junkrów wstąpił do austriackiego pułku dragonów nr 12 Wielkiego Księcia Rosji Mikołaja Mikołajewicza. 1 września 1903 r. został podporucznikiem, a 1 listopada 1909 r. porucznikiem. W 1914 roku pełnił służbę w 20 Brygadzie Kawalerii w Krakowie. Walczył na frontach Wielkiej Wojny. 1 maja 1914 r. został kapitanem Sztabu Generalnego, a 1 listopada 1918 r. majorem. W czasie wojny otrzymał m.in. Order Żelaznej Korony III kl., Wojskowy Krzyż Zasługi III kl., Krzyż Żelazny II kl.

Po klęsce i upadku Austro-Węgier pozostał w armii austriackiej W latach 1924-26 był oficerem łącznikowym w Berlinie. Awans na pułkownika otrzymał 21 maja 1927 roku. Służył jako oficer Sztabu Generalnego w Ministerstwie Obrony. Austriackim generałem majorem został w 1932 roku. W 1935 r. ze względu na nieformalne kontakty z Niemcami został zwolniony z wojska.

Po anschlussie Austrii ponownie przywdział mundur (2 marca 1938 r.), lecz już generała Wehrmachtu. 1 kwietnia 1938 r. został generałem porucznikiem. Działał w tzw. Komisji gen. piech. Wolfganga Muffa, która weryfikowała byłych austriackich oficerów pod względem ich przydatności do służby w Wehrmachcie. 1 lipca 1938 roku został przydzielony do 13 Dywizji Zmot., a 10 listopada 1938 r. został dowódcą 20 Dywizji Piechoty Zmotoryzowanej.

W ramach XIX Korpusu Heinza Guderiana brał udział w walkach przeciw Polsce i Francji. 15 sierpnia 1940 r. został odznaczony Krzyżem Rycerskim Krzyża Żelaznego. W listopadzie 1940 r. został generałem piechoty i dowódcą XXVIII Korpusu Armijnego. Dowodził nim na froncie wschodnim (do 30 stycznia 1942 r.). 1 maja 1942 r. został dowódcą Okręgu Wojskowego nr XIII w Norymberdze. Po zamachu na Hitlera przeszedł do rezerwy kadrowej. 30 listopada 1944 r. został emerytowany. Zmarł 16 sierpnia 1956 r. w Norymberdze.

2. Pułk i jego dowódca, czyli bezpośredni przeciwnik płk. Mastalerza

76 pułk piechoty zmot.

76 puk piechoty zmotoryzowanej powstał 12 października 1937 r. w Rahlstedt - dzielnicy Hamburga. Jego dowódcą został płk Reinhardt, natomiast batalionami pułku dowodzili: ppłk Schrepffer (1 batalion w Itzehoe) i ppłk Zwade (2 batalion w Hamburgu). Pułk wchodził w skład 20 Dywizji Piechoty. W lutym 1938 r. został zmotoryzowany. 3 października 1938 r. brał udział w zajęciu Sudetów. W listopadzie 1938 r. powstał 3 batalion (d-ca ppłk Boje), który stacjonował w Rahlstedt. Razem w strukturach organizacyjnych pułku było 14 kompanii.

1 września 1939 r. pułk zaatakował pozycje obronne polskiego 18 Pułku Ułanów Pomorskich. Pod Krojantami, w pasie działania 76 ppz, doszło do słynnej szarży pomorskich ułanów. Po walkach w Borach Tucholskich 76 ppz bił się nad Narwią, m.in. pod Wizną atakował wschodni odcinek polskiej obrony. Bił się też pod Zambrowem i Andrzejewem, a następnie brał udział w zajęciu twierdzy Brześć (14-17 września), gdzie 23 września doszło do słynnej defilady z radzieckim sojusznikiem. 5 października 1939 r. pułk powrócił do garnizonów na terenie Rzeszy.

W maju 1940 r. walczył już w Holandii, w Belgii i we Francji.14 maja atakował umocnienia Dyle, 17 maja walczył o Charleroi-Kanal, a 21 maja pod Arras. Po bitwie dunkierskiej nacierał na Wormhout i Herzeele, walczył o Hazeboul, Cassel, Baillen i Poperinge. 9 czerwca walczył pod Rethel. 12 czerwca osiągnął granicę szwajcarską. Walczył pod Mozelą i w ostatniej fazie kampanii francuskiej dotarł pod południowe Wogezy.

Po zwycięstwie nad Francją 76 ppz powrócił do garnizonów. W czerwcu 1941 r. przekroczył granicę ZSRR. Jego szlak bojowy wiódł wpierw przez Białystok, Mińsk, Dźwinę, Witebsk, Smoleńsk i Chołm. W okolicach 15 sierpnia walczył nad Dnieprem.19 sierpnia 1941 r. został przerzucony w rejon Leningradu, gdzie brał udział w nieudanej próbie opanowania miasta. Bił się tam o Tichwin i Wołchow. Walczył o miejscowość Szarja i na odcinku na zachód od Nowogrodu. 15 października 1942 r. został przemianowany na 76 pułk grenadierów zmotoryzowanych, a 1 grudnia na 76 pułk grenadierów pancernych.

Hans Gollnick urodził się 22 maja 1892 r. w majątku swego ojca Górzno (Gut Gursen) k. Złotowa. Rodzicami jego byli Paul Gollnick i Elisabeth z d. Peglow. Służbę wojskową rozpoczął 22 marca 1912 r. Jego pierwszą jednostką był 3 Zachodniopruski Pułk Piechoty nr 129. 18 sierpnia 1913 r. został podporucznikiem. Na pierwszą wojnę światową ruszył w szeregach rezerwowego pułku piechoty nr 21. W sierpniu 1914 r. został ranny. Po powrocie z rekonwalescencji, od czerwca 1915 r. aż do zakończenia wojny pełnił obowiązki adiutanta, początkowo batalionu potem pułku. 5 października 1916 r. otrzymał awans na porucznika.Za wykazane na froncie męstwo został odznaczony Krzyżami Żelaznymi I i II klasy.

Koniec wojny na krótko przerwał jego karierę. W 1920 r. został przyjęty do Reichswehry i pełnił służbę w kompanii piechoty 4 (pruskiego) pułku piechoty. Jesienią 1922 r. został przeniesiony do sztabu 2 batalionu (II Jäger-Bataillons) tego pułku w Kołobrzegu. 1 listopada 1923 r. awansował na kapitana, a od 1 października 1924 r. był oficerem w sztabie pułku.

Na przełomie lat 1925/26 znalazł się w Wałczu, gdzie szefował 10 kompanii 4 pp. 1 października 1931 r. otrzymał tam przydział do sztabu 3 batalionu 4 pp. Służbę na tym stanowisku pełnił do 1 października 1934 r. Od 1 września 1933 r. był już majorem.

1 października 1934 r. wyznaczono go na dowódcę batalionu w pułku piechoty w Stargardzie Szczecińskim. Po przemianowaniu pułku na 25 ppz został 15 października 1935 r. dowódcą jego 1 batalionu. 1 kwietnia 1936 r. awansował na podpułkownika, a 1 października 1938 r. na pułkownika.

10 maja 1939 r. objął dowództwo 76 ppz. Z pułkiem tym 1 września wyruszył na Polskę, a jego nadgranicznym przeciwnikiem był 18 Pułk Ułanów Pomorskich. Bił się potem pod Wizną. Końcowym sukcesem pułku w 1939 r. było zajęcie Brześcia n. Bugiem. Za działania na terenie Polski Gollnick otrzymał odznaki reaktywowanego Krzyża Żelaznego I i II klasy.

Kolejną kampanią wojenną, w której uczestniczył, była wojna z Francją 1940 r. 1 czerwca 1941 r. został generałem majorem, następnie krótko przebywał w rezerwie kadrowej. Od października 1941 r. do sierpnia 1943 r. dowodził na froncie wschodnim 36 Dywizją Piechoty (Zmot.). W listopadzie 1942 r. został odznaczony Krzyżem Rycerskim Krzyża Żelaznego, 1 stycznia 1943 r. awansowany na generała porucznika, 24 sierpnia 1943 r. otrzymał Liście Dębowe do swego Krzyża Rycerskiego, a 1 października 1943 r. został generałem piechoty. Po 36 DPZ objął komendę nad XLVI Korpusem Pancernym.

W połowie marca 1944 r. przeszedł do rezerwy kadrowej. 20 maja 1944 r. został dowódcą XXVIII Korpusu Armijnego Grupy Armii „Środek” w Prusach Wschodnich. Między sierpniem 1944 r. a styczniem 1945 r. był komendantem twierdzy Memel (Kłajpeda). Od stycznia do lutego 1945 r. dowodził Grupą Operacyjną (Armee Abteilung) „Samland” w rejonie Sambii, a z końcem lutego 1945 r. XXVIII Korpusem Armijnym. Zasłynął w walkach w Prusach Wschodnich. W kwietniu 1945 r. przebywał w rezerwie kadrowej Wehrmachtu. Po kapitulacji Niemiec dowodził żołnierzami niemieckimi w Flensburgu. 5 lutego 1945 r. został zwolniony z niewoli brytyjskiej. Zmarł 15 lutego 1970 roku.

3. W obronie granic Rzeszy

Kontynuatorom tradycji 20 Dywizji Piechoty Zmotoryzowanej i jej 76 pułku piechoty zmotoryzowanej przyszło w ciężkich bojach bronić innej granicy. Tym razem ich państwa. Walki na Śląsku i obrona linii Odry nie zatrzymały potężnego walca historii. 20 Dywizja Grenadierów Pancernych swój żywot skończyła w kwietniu 1945 r. W ostatnich dniach swego istnienia działała w ramach XI Korpusu SS, należącego do 9 Armii w składzie Grupy Armii „Środek” feldmarszałka Ferdinanda Schörnera. Znamienne, że jej kres wyznaczyła rzeka, która stała się przyszłą granicą państwa polskiego. Taka była konsekwencja tego, co wydarzyło się 1 września 1939 roku. /-/